Farandkonur vinna gjarnan störf í landbúnaði. UN Women/Ryan Brown
Farandkonur og stúlkur standa frammi fyrir sértækum áskorunum og reynsla þeirra er oft frábrugðin reynslu karla. Meðal annars vegna takmarkaðs aðgangs að upplýsingum og þjónustu og aukinnar hættu á mansali og ofbeldi. UN Women hefur tekið saman algengar spurningar og svör um hvernig kyn hefur áhrif á reynslu fólks af fólksflutningum.
Hver er munurinn á farandfólki, flóttafólki og hælisleitendum?
Farandfólk eru einstaklingar sem hafa flutt sig um set, oft til að bæta lífsskilyrði sín, til dæmis vegna atvinnutækifæra, náms, fjölskyldusameiningar eða annarra ástæðna. Þótt engin lagaleg skilgreining sé til staðar, vísar hugtakið farandfólk yfirleitt til einstaklinga sem kjósa að flytja burt frá sínu heimalandi. Flóttamaður er hins vegar einstaklingur sem hefur flúið ofsóknir, ofbeldi eða átök og getur ekki snúið heim á öruggan hátt. Flóttamenn njóta verndar samkvæmt alþjóðalögum á grundvelli Flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna frá 1951. Hælisleitandi er einstaklingur sem hefur yfirgefið heimaland sitt og leitar verndar gegn ofsóknum og alvarlegum mannréttindabrotum í öðru landi, en hefur ekki enn verið viðurkenndur að lögum sem flóttamaður og bíður ákvörðunar um hælisumsókn sína. Þótt ekki allir hælisleitendur fái stöðu flóttamanns, eru allir flóttamenn upphaflega hælisleitendur.
Af hverju ákveða konur og stúlkur að yfirgefa heimalönd sín?
Konur og stúlkur flytja á milli landa af ýmsum ástæðum, þar á meðal vegna atvinnutækifæra, menntunar, sameiningar fjölskyldna og til að flýja kynbundið ofbeldi eða aðra skaðlega siði eins og limlestingu á kynfærum og barnahjónabönd. Mismunun og kynjamisrétti, svo sem takmarkaður aðgangur að mannsæmandi störfum, auðlindum eða lagalegri vernd, hafa oft áhrif á ákvörðun kvenna um að flytja. Átök og loftslagsvá bitna í meiri mæli á konum sem verður til þess að margar þeirra flytja í leit að öryggi og skjóli.
Hvernig hefur kyn áhrif á reynslu fólks af fólksflutningum?
Kyn hefur áhrif á öll stig fólksflutninga. Margar konur og stúlkur verða oft fyrir kynbundinni mismunun á öllum stigum fólksflutninga þar sem lög og reglur ýta oft undir ríkjandi kynjamisrétti í uppruna- og móttökulöndum, og eins þeim ríkjum sem ferðast er í gegnum. Kyn mótar alla þætti fólksflutninga – ástæður fyrir brottför, aðgang að upplýsingum, ferðalagið sjálft (ekki síst fyrir konur sem neyðast til að fara hættulegar leiðir yfir land eða sjó) og aðlögun í nýjum samfélögum. Kyn hefur einnig áhrif á hvers konar störf farandkonur sækjast eftir og þær áskoranir sem þær standa frammi fyrir.
Mismunun getur átt sér stað vegna ýmissa þátta eins og kynþáttar, þjóðernis, ríkisfangs, tungumáls eða trúarbragða. Þegar þessir þættir skarast við kyn verða áhrif mismununar oft meiri og flóknari. Til að takast á við þennan marglaga ójöfnuð á skilvirkan hátt er nauðsynlegt að innleiða lög og stefnur sem bregðast við sértækum þörfum, áskorunum og áhættum sem konur á flótta standa frammi fyrir. Þessi lög og stefnur ættu að viðurkenna og koma til móts við þarfir allra einstaklinga með því að stuðla að jafnrétti kynjanna og valdeflingu kvenna.
Hvaða áskorunum standa konur og stúlkur frammi fyrir þegar þær flytjast á milli landa?
Konur og stúlkur eru um helmingur alls alþjóðlegs farandfólks. Konur flytja meðal annars til að bæta lífsafkomu sína og efnahagslega stöðu. Fyrir margar eykur fólksflutningur sjálfstæði þeirra, ákvörðunarvald og skapa tækifæri til betra lífs. Á sama tíma getur fólksflutningur einnig gert konur og stúlkur berskjaldaðar fyrir ofbeldi, svo sem misnotkun, mansali, nauðungarvinnu og kynbundnu ofbeldi. Þessi áhætta er sérstaklega mikil hjá farandkonum og stúlkum sem ferðast án skilríkja, svo sem vegabréfa eða vegabréfsáritana. Konur sem neyðast til að fara hættulegar leiðir og reiða sig oft á smyglara eru einnig útsettari fyrir ofbeldi.
Þegar kemur að atvinnutækifærum leiðir ójöfnuður á vinnumarkaði og í samfélaginu til þess að margar konur sem flytja á milli landa hafa mun takmarkaðri aðgang að upplýsingum, störfum, og úrræðum en karlar. Milljónir kvenna og stúlkna um allan heim standa enn frammi fyrir verulegum hindrunum í aðgengi að menntun og hagnýtri menntun. Þetta dregur úr möguleikum þeirra til að afla sér þeirrar færni og þekkingar sem nauðsynleg er fyrir fjölmörg störf, bæði í heimalandi og erlendis. Þetta á sérstaklega við um fátækustu og jaðarsettustu konurnar og stúlkurnar, sem oft skortir aðgang að áreiðanlegum upplýsingum um öruggar ferðaleiðir.
Hver er áhættan á kynbundnu ofbeldi fyrir farandkonur?
Ein af hverjum þremur konum í heiminum hefur orðið fyrir kynferðisofbeldi eða ofbeldi af hendi maka að minnsta kosti einu sinni á ævinni. Fyrir farandkonur og stúlkur er áhætta kynbundins ofbeldis meðan á ferðalagi þeirra stendur, verulega mikil. Þrátt fyrir það skortir enn nægjanleg gögn um umfang vandans. Skortur er á gögnum og upplýsingum um misnotkun og ofbeldi sem farandkonur verða fyrir. Þá einkum þeirra sem starfa í láglaunageirum eða störfum sem krefjast lítillar formlegrar menntunar. Þar að auki tilkynna fáar farandkonur, einkum þær sem eru án skilríkja, misnotkun og ofbeldi til yfirvalda af ótta við handtöku eða brottvísun.
Margar konur verða ítrekað fyrir ofbeldi á ferðalagi sínu. Gerendur eru oft smyglarar, glæpahópar, spilltir embættismenn og jafnvel annað farandfólk. Ofbeldið sem farandkonur verða fyrir á rætur sínar að rekja til skorts á öruggum ferðaleiðum, mismununar og kerfisbundins ójöfnuðar. Áhættan vex vegna ófullnægjandi aðgengis að upplýsingum og þjónustu, auk tungumálaerfiðleika. Vaxandi fátækt og skortur á mannsæmandi störfum hefur orðið til þess að sumar farandkonur neyðast til að grípa til áhættusamara efnahagslegra úrræða. Slík úrræði auka líkur á ofbeldi, misnotkun og arðráni.
Hvernig leggja farandkonur sitt af mörkum til móttökulanda?
Farandkonur leggja mikið af mörkum í móttökulöndunum þrátt fyrir viðvarandi áskoranir, svo sem mikla mismunun og kynþáttafordóma. Þær vinna mikilvæg störf á vinnumarkaði, auka menningarlega fjölbreytni og stuðla að félagslegri samheldni. Frumkvöðlastarf farandkvenna styrkir hagkerfi þeirra ríkja sem þær dvelja í. Þær stuðla að gagnkvæmum skilningi og umburðarlyndi í sífellt fjölbreyttari samfélögum. Í heilbrigðis- og umönnunargeirum gegna farandkonur jafnframt lykilhlutverki við umönnun aldraðra.
Hvaða störfum sinna farandkonur?
Farandkonur geta sinnt sömu störfum og farandkarlar, en rótgróinn kynbundinn ójöfnuður, mismunun og aðgreining á vinnumarkaði festa þær oft við óformleg störf sem samræmast hefðbundnum kynhlutverkum. Þá getur skortur á viðurkenningu á menntun og hæfni þeirra enn frekar takmarkað tækifæri farandkvenna. Talið er að konur séu 41% af þeim 169 milljónum farandfólks sem eru í heiminum. Um 13% kvenna á flótta starfa við heimilisstörf og 81% þeirra er í óformlegri vinnu, án félagslegrar verndar eða verndar á vinnumarkaði.
Hvaða áhrif hafa fólksflutningar á aðgengi kvenna að þjónustu?
Lagalegar hindranir, tungumálahindranir, mismunun og fjárhagslegar takmarkanir skerða oft aðgang farandkvenna að grunnþjónustu, svo sem heilbrigðisþjónustu, húsnæði og menntun. Þetta á einkum við um þær konur sem starfa á heimilum annarra. Aðgangur að kyn- og frjósemisheilbrigðisþjónustu, svo sem getnaðarvörnum, mæðravernd og kynheilbrigðisfræðslu, er grundvallarréttur farandkvenna og stúlkna. Engu að síður er aðgangur að slíkri þjónustu oft takmarkaður. Það getur leitt til lífshættulegra fylgikvilla eða jafnvel dauða. Trans fólk, kynsegin fólk og óskráð farandverkafólk hika oft við að leita sér aðstoðar af ótta við mismunun, handtöku og brottvísun.
Hvernig hafa stefnur um fólksflutninga ólík áhrif á konur og karla?
Stefnumótun um fólksflutninga tekur oft ekki tillit til sértækra þarfa og upplifana kvenna. Öruggar leiðir til flutninga eru utan seilingar fyrir margar konur og kynbundin mismunun ræður því hverjir flytja, hvert og með hvaða hætti. Þetta leiðir til þess að margar konur velja óöruggar leiðir til flutninga. Þetta eykur hættuna á mansali, ofbeldi og misnotkun. Skortur á kyngreindum gögnum um reynslu farandkvenna veldur því að þarfir þeirra eru hunsaðar við stefnumótun. Með því að takast á við kerfislægar hindranir stuðlar slík stefna að auknu kynjajafnrétti og bætir sjálfræði og tækifæri kvenna.
Hvað er hægt að gera til að vernda farandkonur betur?
Stefnumótun í málefnum farandfólks verður að mæta þörfum kvenna. Ríkisstjórnir verða að endurskoða og breyta gildandi stefnum og löggjöf til að auka möguleika á öruggum leiðum til flutninga, um leið og lög gegn mansali eru efld.
Nauðsynlegt er að efla atvinnuöryggi farandkvenna á öllum sviðum. Sérstaklega í óformlegum geirum á borð við umönnunar- og heimilisstörf, til að draga úr misnotkun, kynbundnu ofbeldi og mismunun. Konur verða að hafa aðgang að upplýsingum sem gera þeim kleift að taka upplýstar ákvarðanir um flutninga. Þar á meðal um áhættuna og áskoranirnar sem því fylgja. Að koma á fót eða auka þjónustu við farandfólk með því að bjóða upp á tungumálakennslu, færniþjálfun og ráðgjöf. Fyrir farandkonur sem hafa lifað af ofbeldi er ókeypis og öruggur aðgangur að athvörfum, heilbrigðisþjónustu og áfallamiðaðri ráðgjöf afar mikilvægur.
