UN Women á Íslandi, Kvenréttindafélag Íslands og RIKK – Rannsóknastofnun í jafnréttisfræðum við Háskóla Íslands stóðu fyrir málstofu á alþjóðlega mannréttindadeginum, þann 10. desember síðastliðinn. Dagurinn markaði lok 16 daga átaks gegn kynbundnu ofbeldi, sem UN Women stendur að ásamt fjölda annarra félagasamtaka. Alþjóðleg áhersla átaksins í ár var lögð á stafrænt kynbundið ofbeldi.
Málstofan bar yfirskriftina „Velkomin til Gilead!” og fjallaði um kyn- og frjósemisréttindi á tímum öfgahyggju. Antonina Lewandowska, félagsfræðingur, rannsakandi og aðgerðasinni í doktorsnámi við Háskólann í Varsjá, og Bjarki Þór Grönfeldt, stjórnmálasálfræðingur, voru með erindi. Fundarstýra var Svanhildur Anja Ástþórsdóttir, verkefnastjóri hjá GRÓ GEST. Stella Samúelsdóttir, framkvæmdastýra UN Women á Íslandi, opnaði viðburðinn og Tatjana Latinović, formaður Kvenréttindafélags Íslands, lokaði honum.
Sótt að kyn- og frjósemisréttindum víða um heim
Mikið bakslag á sér stað í jafnréttismálum víða um heim. Öfgahyggja og vel fjármagnaðar and-kynjahreyfingar (e. anti-gender movements) hafa eflt stöðu sína og vinna markvisst að því að grafa undan lýðræði, jafnrétti og mannréttindum. Samhliða þessu fer kvenfyrirlitning vaxandi og sífellt harðar er sótt að réttindum kvenna og hinsegin fólks. Sjálfsákvörðunarréttur fólks yfir eigin líkama – þar á meðal öruggt aðgengi að þungunarrofi – er aftur orðinn að pólitísku bitbeini.
Í Póllandi má sjá skýr dæmi um þessa þróun. Þar starfar Antonina hjá góðgerðasamtökunum FEDERA, sem veita þunguðum konum í erfiðum aðstæðum upplýsingar ásamt lagalegum og andlegum stuðningi. Pólland er með eina ströngustu þungunarrofslöggjöf í heiminum og hafa afleiðingar hennar vakið alþjóðlega athygli, meðal annars vegna alvarlegra brota á réttindum og öryggi kvenna. Antonina fór yfir stöðu mála í Póllandi og víða annarsstaðar í heiminum.
Framfarir síðustu áratuga í hættu
Í opnunarerindi viðburðarins fór Stella Samúelsdóttir yfir stöðu mála. Á síðustu þrjátíu árum hefur orðið verulegur árangur í kyn- og frjósemisréttindum og í að tryggja aðgengi að kyn- og frjósemisheilbrigðisþjónustu. Samkvæmt UNFPA hefur fjöldi kvenna sem nota nútíma getnaðarvarnir tvöfaldast frá árinu 1990. Tilfellum mæðradauða hefur fækkað um þriðjung frá árinu 2000 og HIV-meðferðir hafa bjargað lífi yfir 20 milljóna einstaklinga. Þetta eru sigrar sem vert er að fagna. En nú horfum við upp á bakslag víða um heim og greindi fjórða hvert ríki frá bakslagi árið 2024.
Stafræn rými vettvangur fyrir kvenfyrirlitningu
Samhliða því sem er að gerast í raunheimum hefur þróun í stafrænum rýmum vakið miklar áhyggjur. Í þessum rýmum birtist bakslagið meðal annars í auknu stafrænu ofbeldi og hatursorðræðu. Þar þrífst svokallað mannhvel (e. Manosphere), sem er samheiti yfir netsamfélög sem ýta undir kvenfyrirlitningu, andfemínisma og skaðlegar hugmyndir um karlmennsku. Bjarki Þór hefur rannsakað hluta af mannhvelinu og þá sérstaklega Incel-hreyfinguna, tilurð hennar og þróun. Hann fór meðal annars yfir helstu niðurstöður rannsóknar sinnar.
