Lögfræðingurinn Kolbrún Birna Hallgrímsdóttir Bachmann er ein þeirra er hafa komið að skipulagningu Druslugöngunnar síðustu ár og vakið máls á ábyrgð gerenda í kynferðisbrotamálum. Kolbrún Birna hefur verið óhrædd við að tjá sig um jafnrétti og kynbundið ofbeldi á opinberum vettvangi og tók virkan þátt í umræðunni sem spannst í kringum seinni bylgju #MeToo nú í vor.
Kolbrún Birna Hallgrímsdóttir
Hvaða þýðingu hefur jafnrétti fyrir þér?
„Jafnrétti er fyrst og fremst það að bera virðingu fyrir öllum. Bera virðingu fyrir fólki óháð stöðu þess og bakgrunn og að koma fram við aðra af virðingu,“ útskýrir Kolbrún Birna.
Er eitthvað eftirminnilegt atvik sem hefur fengið þig til að endurhugsa hugmyndir þínar um jafnrétti?
„Það er ekki eitthvað eitt atvik sem fékk mig til að endurhugsa hugtakið, heldur frekar mörg lítil atvik sem fengu mig til að fatta að minn veruleiki mun alltaf vera öðruvísi en veruleiki bræðra minna og það bara vegna kyns míns. Og líka það þegar ég fattaði að foreldrar mínir þurftu alltaf að hafa meiri áhyggjur af mér bara vegna þess að ég er fædd kvenkyns á meðan þau þurftu ekki að hugsa um það sama þegar kom að bræðrum mínum.“
„Ég hef fundið á eigin skinni hversu mikilvæg þessi barátta er“
Hvers vegna berst þú fyrir jafnrétti?
„Ég hef fundið á eigin skinni hversu mikilvæg þessi barátta er. Ég hef séð hvað þessi umræða og vitundarvakning getur raunverulega skipt sköpum og bjargað mannslífum, eins dramatískt og það hljómar, en það er bara raunveruleikinn og ef ég get haft áhrif á ekki nema eina manneskju, þá er það strax þess virði að taka þennan slag,“ segir hún.
Kolbrún Birna hefur verið óhrædd við að vekja athygli á þeim áskorunum sem þolendur kynferðisofbeldis mæta þegar þau stíga fram með sögur sínar og var virkur þátttakandi í umræðunni sem spannst í kringum seinni bylgju #MeToo nú í vor. Hún vonar að þessi síðasta bylgja #MeToo hafi gert það að verkum að þolendum verði nú trúað þegar þau ákveða að segja frá.
„Ég vona að eftir þessa bylgju, verið það normið að trúa þolendum frá upphafi og að við séum ekki alltaf að efast um frásagnir þeirra, heldur gerum okkur grein fyrir því að það er erfitt að stíga fram og segja frá. Þetta er mikið álag og það skiptir miklu máli að við sem samfélag sýnum þolendum stuðning. Ég þekki sjálf engan þolanda sem hefur orðið frægur fyrir það að stíga fram og ásaka einhvern um kynferðislegt ofbeldi, þannig það þarf að útrýma þeirri hugsun að þetta sé gert fyrir athygli. Ég vona líka að í kjölfar bylgjunnar séum við komin með betri úrræði fyrir gerendur og séum líka að grípa þá, því þeir eru partur af samfélaginu. Við getum ekki bara hent hópi fólks út úr samfélaginu því það gagnar engum. Við þurfum því að grípa þolendur og gerendur betur og það úr öllum áttum,“ segir Kolbrún Birna.
Innt eftir því hvernig megi ná betur til gerenda, segir Kolbrún Birna að aukin fræðsla sé fyrsta skrefið.
„Ég mundi segja að við gerum það með fræðslu og með því að bjóða upp á aukin úrræði bæði fyrir þolendur og gerendur. Við höfum Stígamót og Bjarkarhlíð fyrir þolendur og það væri gott að sjá sambærileg úrræði fyrir gerendur. Stað þar sem þeir geta komið og fengið aðstoð. Heimilisfriður er góð byrjun, en ég held að það þurfi að vera til stærra batterí því fjöldi gerenda er mikill og þeir hljóta að þurfa aðstoð líka.“
„Þolendur hafa ekki val um það hvort þeir vinni úr sínu áfalli, þeir verða að gera það sama hvort það sé núna eða seinna“
Gerendur stór partur af þessu öllu
Mikil umræða spannst um ‚dómstól götunnar‘ og ‚aflýsingu‘ í kringum seinni bylgju #MeToo hér á landi. Hver er þín afstaða til þessa?
„Í umræðunni um aflýsingu þá er munur á því að ætlast til þess að frægur einstaklingur taki ábyrgð á eigin hegðun og þess að útskúfa einstaklinga úr samfélaginu. Þetta er ekki það sama og ég held að enginn sé að biðja gerendur um að láta sig hverfa, enda er það ekki raunsær kostur. Mér finnst tæplega hægt að tala um „cancel kúltúr“ á Íslandi, mér finnst lágmark að ef þú hefur brotið alvarlega á fólki að þú takir þér nokkrar vikur í pásu og fari til sálfræðings og takir til í hausnum á þér áður en þú ferð næst upp á svið. Þolendur hafa ekki val um það hvort þeir vinni úr sínu áfalli, þeir verða að gera það sama hvort það sé núna eða seinna. Þannig mér finnst það ekki svo absúrd krafa að fólk sem brjóti af sér fari líka til sálfræðings, leiti sér hjálpar og horfi aðeins inn á við áður en það stígur aftur inn í sviðsljósið. Það þýðir ekki að þeir séu aflýstir að eilífu, heldur er bara verið að sýna fram á að þessi hegðun er ekki í boði og það þarf að lagfæra það áður en fólk fer aftur upp á svið.“
Hvað finnst þér að hafi áunnist með #MeToo bylgjunni sem átti sér stað í vor?
„Ég held að almenningur sé aðeins meðvitaðari um kynbundið ofbeldi og ólíkar birtingarmyndir þess. Ég vona það að minnsta kosti. Það er erfitt fyrir mig að segja, því mér líður oft eins og ég sé að kalla inn í helli þar sem allir eru sammála mér, en ég held að það hafi orðið ákveðin vitundarvakning og að fólk hafi opnað augun fyrir því hvað þetta er víða í samfélaginu, hvað þetta snertir marga og hvað þetta hefur mikil áhrif á líf fjölda fólks. Því þetta er ekki bara líf þolenda heldur hefur líka áhrif á líf fjölskyldna þeirra, vina, vinnuveitenda og allra annarra í kringum þá,“ segir Kolbrún Birna.
„Ég trúi að með aukinni umræðu séum við líka að gera þolendum auðveldara um vik með að stíga fram og horfast í augu við það að brotið hafi verið á þeim. En samtalið er ekki enn komið á þann stað að við séum farin að tækla gerendur og hvernig þeir geta komið til móts við þolendur eða hvernig aðstandendur þeirra geta tekið þátt. Það er auðvitað mjög stór partur af þessu öllu. En ég held að grunnurinn sé kominn og við vonandi getum byggt ofan á þann grunn og á endanum fengið aðstoð fyrir alla málsaðila.“
Báðar #MeToo bylgjurnar áttu upphaf sitt á samfélagsmiðlum og umræðan í kjölfarið fór einnig að miklu leyti fram á samfélagsmiðlum. Hversu mikilvægt hlutverk leika samfélagsmiðlar í því að færa valdið til þolenda?
„Samfélagsmiðlar þýða að auðveldara verður að ná til stærri hóps. En á sama tíma verður þetta líka erfitt því ef þú stígur bara fram á samfélagsmiðlum, þá á fólk auðveldara með að afskrifa þig og láta eins og þetta sé ekki hluti af raunveruleikanum. En ég held að þeir spili að mestu leyti gott hlutverk í þessari baráttu því þeir gefa mörgum þolendum rödd. Á Twitter getur fólk til dæmis stigið fram og þá ekki endilega undir nafni, heldur geturðu opnað þig án þess að allir viti allt um þig, hver þú ert og hvaðan þú kemur og ég held að það hafi hjálpað mörgum að stíga fram á eigin forsendum.“
„Ég er frekar ánægð með yngri kynslóðina og finnst aðdáunarvert að sjá hversu margir strákar taka þátt í baráttunni“
Aktívistar hafa margir talað um mikilvægi þess að hafa gott stuðningsnet því álagið getur orðið gríðarlegt. Hvað gerir þú til að endurnæra þig?
„Þegar ég þarf að kúpla mig út fer ég mikið í sund, það er fullkominn staður til þess að slaka á því maður getur ekki verið í símanum á meðan. Ég tala líka við fólkið í kringum mig og læt það vita þegar ég er búin á því og reyni svolítið að kúpla mig út með þeim og taka samtal um eitthvað annað en þetta málefni,“ útskýrir Kolbrún.
Fengu aldrei réttlæti á sínum tíma
Beinist barátta þín helst að þinni kynslóð eða þeim sem eldri eru og hafa völdin?
„Ég held að þessi barátta snerti allar kynslóðir því þetta málefni varðar alla í samfélaginu, en á sama tíma eru kannski ólíkar áherslur eftir kynslóðum og samfélagshópum. Ég tel að við munum ekki komast langt ef við ætlum bara að fókusera á einn hóp í einu, heldur þurfum við að ná til sem flestra. Við erum auðvitað að þessu fyrir yngri kynslóðirnar og til þess að byggja betri framtíð og samfélag fyrir þau, en á sama tíma held ég að eldri kynslóðir hafi ekki haft sama umhverfi eða samfélag og við í dag, samfélag sem gat gripið þau ef þau urðu fyrir áfalli og ofbeldi þannig að ömmur okkar og afar fengu kannski aldrei réttlæti á sínum tíma – mér finnst þessi barátta líka vera fyrir þau,“ segir Kolbrún Birna.
„Ég er frekar ánægð með yngri kynslóðina og finnst aðdáunarvert að sjá hversu margir strákar taka þátt í baráttunni, það er ekki eitthvað sem ég sá hjá minni kynslóð og mér finnst þetta mjög jákvæð þróun. Það sem ég vil sjá núna er að við séum svolítið opnari með þetta og óhrædd við að opna á umræðuna, því það er það sem skiptir mestu máli.“
Hvað mundir þú vilja sjá frá eldri kynslóðum þegar kemur að baráttunni fyrir jafnrétti?
„Það væri að hlusta,“ segir Kolbrún Birna ákveðin. „Hlustið á fólkið sem stígur fram. Ef við ætlum að berjast fyrir hagsmunum ákveðins hóps, þá þarf að hlusta á hann. Við höfum öll lært eitthvað á einhverjum tímapunkti sem á ekki lengur við og við þurfum bara að vera meðvituð um að við getum alltaf lært meira og gert betur.“
UN Women berst ekki aðeins fyrir réttindum kvenna, heldur einnig LGBTQ réttindum og annarra jaðarsettra hópa undir slagorðinu „Skiljum engan eftir“. Í feminískri umræðu hefur stundum verið tekist á um hvort einhver árangur náist í jafnréttisbaráttu kvenna þegar líka er verið að berjast fyrir réttindum annarra hópa. Aðrir segja UN Women best til þess fallið að leiða þessa baráttu vegna tengsla sinna við grasrótina og vegna þess að jafnréttisbarátta okkar allra skarast á. Hvaða skoðun hefur þú á þessari umræðu?
„Ég held að réttindi kvenna og svo réttindi annarra jaðarsettra hópa eru það samofin að við getum ekki aðskilið þetta. Fyrir mér er þetta sama baráttan, því allir sem eru í forréttindastöðu þurfa að geta tekið slaginn fyrir þá sem eru ekki í sömu stöðu. Ég þarf ekki endilega að skilja reynsluheim allra sem eru í annarri stöðu en ég, ég þarf bara að bera virðingu fyrir fólki og hjálpa þeim við að láta rödd sína heyrast. Ég held við náum engum árangri ef við tökum ekki alla hópa með í þessa baráttu. Við græðum ekkert á því ef að ofbeldi er allt í einu ekki í þessari hástétt en þrífst annars staðar, því þá er vandamálið enn til.“
Ísland leiðir eitt sex aðgerðabandalaga í tengslum við jafnréttisátakið Kynslóð jafnréttis, sem stýrt er af UN Women. Ísland hefur forystu í aðgerðabandalagi gegn kynbundnu ofbeldi og er markmiðið að sameinast um úrbætur á sviðum þar sem enn hallar á konur og stúlkur. Í byrjun júlí undirritaði svo forsætisráðherra samninga við Stígamót, Bjarkarhlíð og Bjarmahlíð er hljóða samtals upp á 15 milljónir. Samningarnir hluti af skuldbindingum Íslands í tengslum við Kynslóð jafnréttis. Skiptir fjárhagslegur stuðningur ríkis máli í þessum málaflokki?
„Mér finnst gott að ríkið setji fjármagn í þau úrræði sem þegar eru til staðar en það sem mætti bætast við er að ríkið niðurgreiði sálfræðiþjónustu því fólk brennur bara út ef það fær ekki hjálp þegar það leitar eftir hjálp. Eftir síðustu #MeToo bylgju sjáum við að biðlistar eru að lengjast gríðarlega mikið og það er erfitt að hvetja fólk til að stíga fram og vinna í sínum málum ef það þarf svo að bíða í 3 mánuði eða lengur eftir viðtali. Þannig ég held að stjórnvöld almennt þurfi að stíga þarna inn í og hjálpa þessum samtökum að vinna sína vinnu.“
Hversu mikilvægt er það að Ísland sé leiðandi á alþjóðavettvangi í svo stórum og mikilvægum málaflokki?
„Ísland er fullkomið til að leiða svona bandalag og baráttu. Við erum passlega lítil og getum því haft meiri áhrif í kringum okkur en önnur lönd. Við getum því náð til stærri hluta samfélagsins einfaldlega með því að taka umræðuna.“
Er von um að jafnrétti náist í framtíðinni?
„Já, ef fólk heldur áfram að vera óhrætt við að taka umræðuna,“ segir hún. „En það vantar líka aukið fjármagn í þennan málaflokk svo við getum gripið þolendur þegar þeir ákveða að stíga fram og fjármagnað úrræði fyrir gerendur þegar þeir leita sér aðstoðar.“
Hægt er að horfa á allt viðtalið við Kolbrúnu hér.
