Afganskar konur búa við takmörkuð mannréttindi. Mynd: UN Women / Sayed Habib Bidel
Alþjóðlegi mannréttindadagurinn er í dag, 10. desember. Mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna (OHCHR) hefur á þessum degi minnt á Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og mikilvægi þess að aðildarríki virði mannréttindi.
Í inngangsorðum sáttmálans segir að aðildarríki hafi bundist „samtökum um að efla almenna virðingu fyrir og gæzlu hinna mikilsverðustu mannréttinda í samráði við Sameinuðu þjóðirnar. Til þess að slík samtök megi sem best takast, er það ákaflega mikilvægt, að almennur skilningur verði vakinn á eðli slíkra réttinda og frjálsræðis.“
Einstaklingar og yfirvöld eru hvött til þess að hafa yfirlýsinguna í huga og kappkosta með fræðslu að efla virðingu fyrir mannréttindum. Hverju ríki ber jafnframt skylda að efla mannréttindi, innan ríkis og ríkja í milli, og sjá til þess að þau réttindi „verði í heiðri höfð“.
Ísland hlaut kjör til setu í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna í október, í kosningum sem fóru fram í allsherjarþinginu í New York. Nítján ríki voru í framboði fyrir átján laus sæti ráðsins fyrir þriggja ára kjörtímabil sem hefst í byrjun árs 2025.
Í tilefni mannréttindadagsins er kjörið að fara við stuttlega yfir hugtakið „mannréttindi“, sem virðist stundum hafa þvælst fyrir fólki. Staðreyndin er þó sú að mannréttindi eru vel skilgreint hugtak og hefur verið í áratugi.
1. Mannréttindi eru algild og ófrávíkjanleg
Ríki veita fólki ekki mannréttindi, þau tilheyra öllum, alls staðar og hljótast einfaldlega við það eitt að fæðast. Mannréttindi eru hafin yfir kyn, kynþætti, þjóðerni eða skoðanir og tryggja jafnan rétt og reisn fyrir öll.
Mannréttindi fela í sér grundvallarréttindi á borð við réttinn til lífs, sem kveðið er á um í 3. grein Mannréttindayfirlýsingarinnar, og réttinn til menntunar og heilsu. Mannréttindayfirlýsingin er mest þýdda skjal sögunnar, aðgengilegt á yfir 500 tungumálum. Mannréttindi eru ófrávíkjanleg og ekki er hægt að svipta einstakling grunnmannréttindum sínum, nema við sérstakar lagalegar aðstæður, svo sem þegar einstaklingur er fangelsaður eftir réttláta málsmeðferð.
2. Mannréttindi eru jöfn og ódeilanleg
Mannréttindi eru háð hverju öðru. Svo hægt sé að uppfylla ein mannréttindi, þurfa önnur oft að vera til staðar. Sem dæmi má nefna að rétturinn til menntunar er grundvöllur fyrir réttinum til að mynda sér eigin pólitískar skoðanir. Þá er rétturinn til heilsu nátengdur réttinum til hreins vatns og réttinum til að lifa lífinu með reisn
3. Mannréttindayfirlýsingin var stefnumarkandi sáttmáli á heimsvísu
Mannréttindi eru ekki óljós hugmyndafræði. Mannréttindasáttmáli Sameinuðu þjóðanna var, líkt og Sameinuðu þjóðirnar sjálfar, mótaður í kjölfar seinni heimstyrjaldarinnar og var fyrsta stefnumarkandi yfirlýsing heimsins um mannréttindi. Sáttmálinn hefur síðan verið innblástur fyrir meira en 80 aðra alþjóðlega sáttmála.
4. Ríki hafa skyldur gagnvart alþjóðalögum til að vernda mannréttindi
Öll aðildarríki Sameinuðu þjóðanna hafa fullgilt að minnsta kosti einn af níu mannréttindasáttmálum SÞ. Þetta þýðir að öll aðildarríki Sameinuðu þjóðanna hafa skyldur samkvæmt alþjóðalögum til að virða, vernda og uppfylla mannréttindi. Þessir sáttmálar skapa jafnframt ramma fyrir einstaklinga og samfélög til að krefjast mannréttinda og breytinga í þágu mannréttinda.
