Konur í Takht-e Pul, Kandahar skrá sig fyrir þjónustu hjá UN Women. Mynd/Sayed Habib Bidell
Jarðskjálfti að stærð 6,3 reið yfir norðurhluta Afganistans þann 3. nóvember. Nokkrum vikum fyrr hafði jarðskjalfti af sömu stærð ollið miklu manntjóni og eyðileggingu í austurhluta landsins. Alls hafa rúmlega 2.000 látið lífið, 4.477 hafa slasast og um 8.000 heimili skemmst eða eyðilagst. Mannúðarstarfsfólk hefur unnið að því að útvega neyðarskýli, hlý föt, eldsneyti og að veita læknisþjónustu á hamfarasvæðunum.
Á sumum svæðum hafa hefðir og reglur um samskipti kynjanna haft áhrif á björgunarstarfið. Í Chawkay sögðu konur að þeim hefði þótt óþægilegt að vera bjargað af karlmönnum og báðu þá að snerta sig ekki, á meðan karlmönnum þótti einnig óþægilegt að snerta ókunnugar konur. Bann talíbanastjórnarinnar á að konur starfi hjá hjálparsamtökum torvelda enn frekar allt mannúðarstarf á hamfarasvæðunum.
Konur sem lifðu af jarðskjálftann standa nú frammi fyrir fjölþættum áskorunum. Mannúðarsamtök óttast að kynbundið ofbeldi muni aukast samhliða auknu álagi á fjölskyldur og samfélög. Einnig er talið að tíðni barnahjónabanda gæti aukist, einkum meðal þeirra sem dvelja í tímabundnum flóttamannabúðum.
Í íhaldssömum héruðum á borð við Kunar og Nangarhar eiga konur erfitt með að sækja sér neyðaraðstoð. Fyrir jarðskjálftann sögðust aðeins 34% kvenna sem voru fyrirvinnur fjölskyldu sinnar vita hvar mætti sækja aðstoð. Mannúðarstarfsfólk í Nurgal hefur bent á að konur mæti síður á afhendingarstaði þar sem þær forðist samskipti við ókunnuga karlmenn. Tillögur hafa verið lagðar fram um að dreifa mat og birgðum beint til kvenna til að tryggja að konur og fatlað fólk fái aðstoð.
Skýrsla UN Women sýnir versnandi stöðu afganskra kvenna
Samhliða náttúruhamförunum hefur félagslegri og efnahagslegri stöðu afganskra kvenna hrakað verulega. Ný skýrsla UN Women, The Afghanistan Gender Index, sýnir að kynjabilið í landinu hefur aukist til muna frá valdatöku talíbana árið 2021.
Samkvæmt skýrslunni eru 78% afganskra kvenna og stúlkna hvorki í námi né starfi. Atvinnuþátttaka kvenna árið 2024 var aðeins 24%, samanborið við 89% karla. Talíbanastjórnin hefur bannað konum að starfa fyrir félagasamtök, stofnanir Sameinuðu þjóðanna og jafnvel á snyrtistofum, sem hefur skert tekjumöguleika þeirra til muna.
Skert aðgengi að heilbrigðisþjónustu hefur áhrif á lífslíkur
Meðalaldur afganskra kvenna er umtalsvert lægri en heimsmeðaltalið og má reikna með að hann fari lækkandi á næstu árum vegna takmarkaðs aðgengis að heilbrigðisþjónustu vegna banns talíbanastjórnarinnar á atvinnu kvenna. Að auki gera takmarkanir á ferðafrelsi kvenna, algjört bann á framhaldsnámi kvenna og bann við störf kvenkyns lækna aðgengi kvenna að lífsnauðsynlegri heilbrigðisþjónustu enn verri. Í desember árið 2024 bannaði talíbanastjórnin konum að stunda læknanám og verður því lítil endurnýjun á ljósmæðrum og hjúkrunarfræðingum sem sinna barnshafandi konum. Því má ætla að tíðni mæðradauða fari hækkandi á komandi misserum samhliða ótímabærum þungunum meðal unglingsstúlkna (15-19 ára) sem rekja má til þvingaðra barnahjónabanda og aukningu þeirra.
Afleiðingar félagslegrar og efnahagslegrar útskúfunar
Talíbanastjórnin hefur frá árinu 2021 heft réttindi kvenna og stúlkna. Takmarkanir á grundvallarmannréttindum kvenna og stúlkna í Afganistan gerir það að verkum að margar glíma við kvíða, þunglyndi og sjálfsvígshugsanir. Þá hafa takmarkanirnar áhrif á fjárhag og sjálfstæði kvenna þar sem þær búa við ferðatakmarkanir, takmarkaða atvinnuþátttöku og lágar tekjur.
Tíðni kynbundins ofbeldis er nærri þrefalt hærri í Afganistan en annars staðar í heiminum. Árið 2018 sögðust 34,7% afganskra kvenna hafa verið beittar kynbundnu ofbeldi á síðustu tólf mánuðum, samanborið við 13% á heimsvísu. Siðir á borð við sæmdarmorð, þvinguð barnahjónabönd og baad, þar sem konur og stúlkur eru notaðar sem skiptimynt til að útkljá deilur, ýta undir kynbundið ofbeldi. Þá eru ákveðnir hópar kvenna berskjaldaðri fyrir kynbundnu ofbeldi, svo sem einstæðar mæður, ekkjur, stúlkur sem hafa verið giftar á barnsaldri, konur á flótta innan Afganistan, konur með fatlanir og konur sem tilheyra minnihlutahópum.
Stendur staðföst með afgönskum konum
Afganskar konur takast nú á við samverkandi áhrif jarðskjálfta, félagslegrar útskúfunar og kerfisbundinna mannréttindabrota. Án alþjóðlegrar aðstoðar og markvissra aðgerða er hætt við að ástandið versni enn frekar. FO-herferð UN Women á Íslandi styður við starf UN Women í Afganistan Umfangsmestu verkefni UN Women eru einmitt í Afganistan – skýrt tákn fyrir staðfestu stofnunarinnar um að standa með afgönskum konum og stúlkum og kvenreknum félagasamtökum í baráttu sinni fyrir réttindum og frelsi.
Með kaupum á einum FO-bol – sem hannaður er af Helgu Lilju Magnúsdóttur – tekur þú beinan þátt í starfi UN Women í Afganistan. Vegna stuðnings Öryggismiðstöðvarinnar, rennur allur ágóði FO-herferðarinnar 2025 beint til verkefna UN Women í Afganistan. Að neðan má sjá árangurinn af starfi UN Women í Afganistan árið 2024.
