Grein úr tímariti UNIFEM frá 2007 eftir Hildi Fjólu Antonsdóttir
Svæðisskrifstofa UNIFEM á Karíbasvæðinu tók til starfa árið 1992 og er í húsi Sameinuðu þjóðanna á Barbados, sem var gjöf ríkisstjórnar Barbados til samtakanna og hýsir fjölmargar stofnanir SÞ. Skrifstofan þjónar konum og kvennasamtökum í 26 ríkjum á svæðinu sem vinna að því að auka vitund um stöðu og málefni kynjanna meðal almennings og meðal stofnanna SÞ, ríkisstjórna, frjálsra félagasamtaka og einkageirans. Markmiðið er að auka lífsgæði allra á svæðinu.
UNIFEM-skrifstofan er í samstarfi við 26 ríki á svæðinu. Helstu ríkin sem skrifstofan vinnur með eru aðildarríki bandalags karabískra ríkja (CARICOM), sem svipar í stefnumiðum sínum til Evrópusambandsins.
Töluverður munur er á stöðu ríkjanna á svæðinu. Barbados, sem er þeirra þróaðast, var í 0. sæti á lista þróunarsjóðs SÞ fyrir árið 2006, svipað og Portúgal, en Gvæjana og Jamaíka voru í 103. og 104. sæti á listanum og Haíti var í því 154. Ísland var á sama tíma í 2. sæti. Þó svo að skrifstofa UNIFEM sé staðsett á Barbados fer nánast öll vinnan á hennar vegum fram í fátækustu ríkjunum. Til dæmis er UNIFEM með landsskrifstofu á Haíti. Þetta fyrirkomulag kallar að sjálfsögðu á mikil ferðalög af hálfu starfskvenna UNIFEM.
Karíbasvæðið – suðupottur menningarheima
Árið 1492, þegar Kristófer Kólumbus villtist af leið sinni til Austur-Indía og kom óvart hingað til Karíbahafsins og nefndi svæðið Vestur-Indíu, voru hér bæði Karíbar og Aravakar. Karíbar og Aravakar komu til eyjanna á litlum bátum frá meginlandi Suður- Ameríku og lifðu hér tiltölulega friðsælu lífi, þó svo að einhver átök hafi verið á milli ættbálka.
Koma Kólumbusar var upphafið að mikilli valdabaráttu þar sem Spánverjar, Portúgalar, Bretar, Frakkar, Hollendingar, Danir og Svíar bitust um eyjarnar. Seinna bættust Bandaríkjamenn í slaginn. Evrópumenn voru ekki lengi að hneppa Karíba og Aravaka í þrældóm og láta þá vinna á ökrunum. Karíbar og Aravakar dóu nánast út. Dánarorsök var ýmist ill meðferð, evrópskir sjúkdómar eða þá höfðu þeir verið drepnir.
Þegar Evrópumenn voru nánast búnir að útrýma innfæddum stóðu þeir frammi fyrir skorti á ódýru vinnuafli. Þá sneru þeir sér að Afríku og innflutningi Afríkubúa, aðallega frá vesturströnd Afríku, til þrælavinnu á sykurplantekrunum.
Það sem gerði Evrópumönnum kleift að flytja fólk með valdi frá Afríku til Karíbahafsins, sem og annarra landa, var kerfisbundið og miskunnarlaust ofbeldi. Fræðimenn af afrískum uppruna hafa lengi barist gegn þeirri söguskoðun að þrælarnir hafi meira og minna látið þetta yfir sig ganga og hafa bent á hvernig þrælarnir stóðu fyrir stöðugum uppreisnum, bæði á þrælaskipunum og þegar komið var til Karíbahafsins. Þrælahaldarar lifðu í stöðugum ótta um að missa völdin. Þrælahald var bannað með lögum árið 1833 en að sjálfsögðu tók langan tíma að uppræta það í raun og veru. Bretar tóku einnig upp á því að flytja inn vinnuafl frá öðrum yfirráðasvæðum sínum, þá aðallega frá Indlandi og Írlandi.
Árið 1804 varð Haíti, sem fyrrum var frönsk nýlenda, fyrsta sjálfstæða þeldökka lýðveldið og eina þjóðin sem var mynduð úr vel heppnaðri þrælauppreisn. Síðasta þjóðin á Karíbasvæðinu til að öðlast sjálfstæði er St. Kitts og Nevis, en það gerðist árið 1983.
Arfleifð þrælahaldsins ristir djúpt og eru íbúar Karíbasvæðisins eiginlega enn að vinna úr afleiðingum þrælahaldsins og flutningum á ófrjálsu vinnuafli, bæði sálrænt sem og pólitískt, efnahagslega, félagslega og menningarlega.
Staða kynjanna
Staða kynjanna er að mörgu leyti ólík á milli ríkja og á milli þjóðarhópa innan hvers ríkis fyrir sig og að sjálfsögðu spilar efnahags- og félagsleg staða fólks þar einnig stórt hlutverk. Mér fannst eftirtektarvert þegar ég kom fyrst á svæðið hvernig kynjaumræðunni svipar sumpart til umræðunnar heima á Íslandi. Hún snýst að mörgu leyti um að konur séu í mun betri stöðu en karlar: þær stjórna heimilinu og ala upp börnin, þær sækja sér menntun í meira mæli en karlar, þær eru meirihluti opinberra starfsmanna og eru fjölmennari í þjónustustörfum nýja alheimsefnahagskerfisins. Í umræðunni þykir staða stráka og ungra karla aftur á móti mikið áhyggjuefni: strákar falla allt of mikið úr skólum vegna þess að kennararnir, helstu fyrirmyndirnar, eru konur; þeir leiðast út í glæpi og eru komnir í jaðarstöðu í samfélaginu. Um daginn gerðist það til dæmis að karlkyns skólastjóri gagnfræðaskóla á Barbados sendi tugi stúlkna heim úr skólanum í nokkra daga í refsiskyni og sagði að þær yrðu að síkka skólapilsin, þau væru of stutt og kæmu í veg fyrir að strákarnir gætu einbeitt sér að bókunum.
Þessar hliðar málsins heyrast ekki eins mikið: ábyrgð kvenna á heimili og börnum, oft í fjarveru karla, er ein helsta fátæktargildra kvenna; menntun kvenna skilar þeim ekki endilega betri störfum og störf þeirra í opinbera geiranum eru illa launuð miðað við sambærileg störf í einkageiranum; þjónustustörf nýja efnahagskerfisins eru lægst launuðu og ótryggustu störfin; atvinnuleysi kvenna er mun meira en karla og síðast en ekki síst rænir kynbundið ofbeldi konur mannréttindum sínum, jafnvel lífi og limum og hindrar frelsi þeirra og þróun.
Deilum ábyrgðinni – Share the Care
Eitt verkefni sem ég vinn að hjá UNIFEM er rannsóknarverkefni sem ber nafnið “Child Support, Poverty and Gender Equality in the Caribbean”. Það er styrkt af Alþjóðlegu þróunarrannsóknarstofunni (International Development Research Centre) en UNIFEM ásamt lagadeild Háskóla Vestur-Indía (The University of the West Indies) og Legal Aid and Counselling Clinic á Grenada sjá um framkvæmd verkefnisins.
Eins og áður sagði er ábyrgð mæðra á börnum og fjarvera föður ein helsta fátæktargildra kvenna. Langflest þeirra heimila á Karíba-svæðinu sem eru undir fátæktarmörkum eru rekin af einstæðum mæðrum. Þessi staða kvenna orsakast meðal annars af því að atvinnutækifæri kvenna eru ekki eins góð og karla og því að þær taka meiri ábyrgð í umönnun barna, aldraðra og sjúkra. Ólaunað umönnunarhlutverk kvenna í bland við fátækt getur af sér stöðugar fjarhagsáhyggjur og kemur í veg fyrir að þær hafi tíma til að þróa hæfni sína á öðrum sviðum. Ein mjög mikilvæg leið fyrir mæður til að tryggja að feður taki ábyrgð á börnum sínum og til þess að búa börnum sínum betra líf er að sækja um meðlagsgreiðslur frá feðrum í gegnum dómstóla. Rannsóknin sem ég vinn að miðar að því að skoða ákvarðanatöku dómskerfisins sem mæður og feður standa frammi fyrir þegar sótt er um meðlag. Hvernig eru ákvarðanir teknar? Hverjar eru niðurstöður slíkra mála og hvernig er þeim fylgt eftir? Hvaða áhrif hafa hugmyndir um hlutverk og eðli kynjanna á ferlið? Markmið rannsóknarinnar er jafnframt að vekja athygli á ábyrgð kvenna á heimili og börnum og hvetja karla til að deila ábyrgðinni með konum eða eins og slagorð verkefnisins segir: Deilum ábyrgðinni – Share the Care. Rannsóknin hefur verið unnin á Barbados og er nú í vinnslu á Trínidad og Tóbagó.
Einn hluti rannsóknarinnar fólst í að taka viðtöl við fólk sem hefur reynslu af meðlagskerfinu. Ég man sérstaklega eftir einu viðtali sem ég átti við unga fjögurra barna móður sem vann láglaunað þjónustustarf á Trínidad og Tóbagó. Hennar reynsla af kerfinu var ekki góð. Hún sagði frá því að faðir elsta barnsins hennar borgaði öðru hverju með barninu en samband hennar við föður hinna þriggja væri stopult. Hann borgaði sjaldan og lítið með þeim. Hún ákvað því að fara með málið fyrir dómstóla. Barnsfaðir hennar sagði strax að það kæmi ekki til greina að hann borgaði nokkuð ef hún færi með málið fyrir dómstóla. Hún fór nú samt og upphófst þá langt ferli. Hann neitaði að koma fyrir dómarann og því þurfti að fá lögregluna til að afhenda honum stefnu. Að sögn móðurinnar gerðist ekkert í langan tíma og þegar hún fór að skoða málið kom í ljós að vegna anna hafði lögreglan aldrei farið með stefnuna. Hún talaði við vinkonu sína í lögreglunni sem að lokum sá til þess að hann fékk stefnuna. Þegar þau loks komu fyrir dómara sagðist hann einungis vera tilbúinn að borga örlítið með hverju barni þar sem hann væri atvinnulaus. Hún sagðist
vita að hann ynni svarta vinnu og væri í raun með mun hærri tekjur en hann gæfi upp (óformlega hagkerfið er oft stór hluti hagkerfis þróunarríkja). Allt kom fyrir ekki og hún sagði að dómarinn hefði fundið til með föðurnum og meira og minna leyft honum að ráða upphæðinni. Þar sem eftirfylgnin er ekki öflug hefur þessi móðir aðeins fengið eina greiðslu frá honum þótt margir mánuðir séu liðnir síðan dómur féll.
Annað minnisstætt viðtal var við föður, einnig frá Trínidad og Tóbagó. Hann sagðist ekki hafa skilið af hverju barnsmóðirin fór frá honum og enn síður af hverju hún stefndi honum fyrir rétt til að krefja hann um meðlag. Honum fannst sárt að þurfa að standa frammi fyrir dómara eins og hver annar glæpamaður. Hann bar sig heldur aumlega og sagðist alltaf hafa hugsað vel um börnin sín, bæði tilfinningalega og fjárhagslega. Þegar leið á samtalið kom í ljós að hún hafði hlaupið út af heimili þeirra kvöld eitt um jólaleytið og inn á næstu lögreglustöð og sagt frá því að hann hefði beitt hana ofbeldi. Hann hafði hlaupið á eftir henni og inni á lögreglustöðinni hafði lögreglumaðurinn fundið
til með honum og sagt honum að vera bara rólegur, þetta væri nú ekkert til að hafa áhyggjur af. Þegar leið á samtalið kom fram að þetta hafði ekki verið í fyrsta skiptið sem konan hans hafði farið til lögreglunnar vegna ofbeldis og nýlega hafði honum verið stefnt fyrir rétt vegna heimilisofbeldis og dæmdur í nálgunarbann. Hann sagðist lítið skilja hvers vegna konan væri að hafa fyrir þessu öllu saman vegna nokkurra rifrilda.
Niðurstöður rannsóknarinnar eru margþættar og ekki hægt að rekja þær hér en meðal þess sem hún sýnir er að ýmis kynjuð viðhorf hafa vissulega áhrif á ferli innan kerfis sem að lokum ráða hverjar niðurstöður þessara mála verða. Þessu rannsóknarverkefni er ætlað að hafa áhrif á stefnumótun ríkja í þessum málaflokki og reglulega eru haldnir samstarfsfundir með fulltrúum yfirvalda og dómskerfis. Þannig er tryggt að yfirvöld séu vel upplýst um gang og niðurstöður rannsóknarinnar í hverju ríki, en fulltrúar yfirvalda og lykilstofnana hafa sýnt verkefninu mikinn velvilja. Ætlunin er að fylgja þessari vinnu eftir með auglýsinga- og kynningarherferð undir slagorðinu Share the Care.
Eins og áður sagði hefur rannsóknin þegar verið gerð á Barbados og er nú í vinnslu á Trínidad og Tóbagó. Næsta skref er framkvæma rannsóknina á Jamaíku.
Samstarf í þágu friðar – Partnership for Peace
Annað verkefni sem ég hef unnið að miðar að því að minnka ofbeldi karla gagnvart konum inni á heimilum (e. ‘batterer intervention programme’) og ber heitið “Partnership for Peace – a Violence Prevention Programme”. Þetta er eitt af mörgum verkefnum til afnáms ofbeldis karla gegn konum sem UNIFEM styður við til að bregðast við hárri ofbeldistíðni. Rannsóknir og kannanir frá ýmsum ríkjum á Karíbasvæðinu sýna að frá 30% til 69% kvenna hafa verið beittar ofbeldi í sambúð. Körlum sem eru dæmdir fyrir heimilisofbeldi er boðin þátttaka í þessu verkefni sem byggist á því að karlar sem beita konur ofbeldi taki ábyrgð á eigin hegðun, læri að breyta henni og lifa lífinu án ofbeldis. Verkefnið var þróað af UNIFEM og þverfaglegum hópi karabískra sérfræðinga og var prófað á Grenada árið 2005 með góðum árangri. Nú vinnur UNIFEM ásamt sérfræðingahópnum að því að færa verkefnið til fleiri ríkja á svæðinu með því að standa fyrir námskeiðum til að þjálfa starfsmenn stofnana og sjálfboðaliða til að standa að verkefninu. Námskeið hefur nú þegar verið haldið á St. Lúsíu og mun hefjast á Trínidad og Tóbagó nú í nóvember. Námskeiðið verður haldið á Jamaíku innan skamms.
Nú er komin tæplega tveggja ára reynsla á verkefnið á Grenada og hefur það tekist vel. Á Grenada hafa frjálsu félagasamtökin Legal Aid and Counselling Clinic á Grenada umsjón með framkvæmd verkefnisins. Um það bil 40 karlar, 7–12 karlar í hóp, hafa nú þegar tekið þátt, en hver hópur hittist einu sinni í viku, tvo tíma í senn, í 16 skipti. Karlarnir eiga það flestir sameiginlegt að koma úr mikilli fátækt og hafa litla menntun. Þeir eru því oft varla lesandi eða skrifandi. Verkefnið er byggt upp á gagnvirkum æfingum og umræðum þar sem farið er yfir atriði eins og að skilja tilfinningar sínar og læra aðferðir við að hafa stjórn á reiði á uppbyggilegan hátt; læra að tjá sig, hlusta á aðra og leysa ágreining án þess að beita ofbeldi; fara í gegnum æsku sína og ræða hvernig fjölskyldumynstur gæti haft áhrif á þeirra eigin lífsmynstur; læra hvernig konum og körlum standa ólík hlutverk til boða í lífinu og að hefðbundnar hugmyndir um karllegt og kvenlegt eigi ekki alltaf við rök að styðjast; læra hvernig kynbundið ofbeldi í samböndum snýst fyrst og fremst um vald og stjórnun og hvernig þess konar ofbeldi og afleiðingar þess eru skaðlegar á margvíslegan hátt; læra um kynlíf og oft ólíkar hugmyndir kynjanna um kynlíf; læra um hvernig hægt er að komast hjá kynsjúkdómum; læra um föðurhlutverkið og afleiðingar heimilisofbeldis á börn; læra aðferðir til að ráða við stress og
áföll; læra um afleiðingar misnotkunar áfengis og eiturlyfja; læra um hvernig þeir geta notað trú til að lifa lífinu án ofbeldis; læra um hvaða augum réttarkerfið lítur heimilisofbeldi og læra ýmiss konar tækni til að koma í veg fyrir að þeir beiti aftur ofbeldi. Markmið verkefnisins er jafnframt að hvetja karlana til að styðja hver annan til að lifa lífinu án ofbeldis og tala fyrir því að aðrir karlar geri slíkt hið sama.
Í október sat ég fund með sjálfboðaliðum sem unnið hafa að verkefninu á Grenada. Þau sögðu frá því hvernig afstaða margra karlanna gjörbreyttist. Í upphafi voru þeir ósáttir við að þurfa að taka þátt í verkefninu og kenndu ‘henni’ um allt, en á námskeiðinu lærðu að tileinka sér þessa nýju þekkingu og líta sjálfan sig og gjörðir sínar gagnrýnum augum. Erfiðast fannst sjálfboðaliðunum að geta ekki vísað þeim til sérfræðinga eftir að námskeiðinu lyki til að halda vinnunni áfram, þar sem lítið er um slíka þjónustu á Grenada.
Hingað til hafa fæstir þessara 40 karla sem tekið hafa þátt í þessu verkefni brotið af sér aftur. Þrír hafa þó komið aftur fyrir dóm vegna heimilisofbeldis, en tveir þeirra hættu í miðju verkefni. Að lokum er vert að vitna í orð eins þátttakanda í verkefninu, en hann sagði: I accept the program – it changed my ways.
Að lokum
Ég er afar þakklát fyrir að hafa fengið tækifæri til að starfa fyrir UNIFEM-skrifstofu Karíbasvæðisins, enda fátt sem skemmtilegra, lærdómsríkara og meira hvetjandi en að vinna með kraftmiklu fólki að réttlátara samfélagi.
Hildur Fjóla Antonsdóttir starfar á svæðisskrifstofu UNIFEM á Karíbasvæðinu.
