16 daga átak gegn kynbundnu ofbeldi (e. 16 Days of Activism against Gender-based Violence) er alþjóðleg herferð UN Women undir merkjum UniTE to End Violence against Women, sem stendur ár hvert frá 25. nóvember til 10. desember. Herferðin tengir saman alþjóðlegan baráttudag Sameinuðu þjóðanna gegn kynbundnu ofbeldi og alþjóðlegan mannréttindadag Sameinuðu þjóðanna. Í ár, þegar 30 ár eru liðin frá undirritun Peking-sáttmálans, er athyglinni beint að stafrænu ofbeldi gegn konum og stúlkum. Alþjóðleg yfirskrift 16 daga átaksins árið 2025 er því UNiTE to End Digital Violence against All Women and Girls.
Herferðin í ár kallar eftir heimi þar sem tæknin þjónar jafnrétti – ekki ofbeldi.
Stafræni heimurinn lofaði tengingu og valdeflingu – en fyrir milljónir kvenna og stúlkna hefur hann orðið vettvangur ofbeldis. Stafrænt ofbeldi breiðist út með ógnarhraða, knúið áfram af gervigreind, nafnleysi og skorti á áhrifaríkum lögum og ábyrgð. Það nær nú inn í alla kima internetsins – frá netáreitni (e. online harassment) og ofsóknum á netinu (e. cyberstalking) til birtinga á persónulegum upplýsingum (e. doxing), dreifingar myndefnis án samþykkis (e. non-consensual image sharing), djúpfalsmynda (e. deepfakes) og upplýsingaóreiðu (e. disinformation). Þetta er notað sem vopn til að þagga niður í konum og stúlkum, niðurlægja þær og hræða. Samkvæmt gögnum Alþjóðabankans eru innan við 40% ríkja með lög sem vernda konur gegn netáreitni eða ofsóknum á netinu. Þetta þýðir að 44% kvenna og stúlkna í heiminum, eða um 1,8 milljarðar, hafa enga lagalega vernd. Þetta kemur fram í fréttatilkynningu sem UN Women sendu frá sér í tilefni 16 daga átaksins gegn kynbundnu ofbeldi, sem hefst þann 25. nóvember næstkomandi.
Sótt að konum í opinberum stöðum
Konur í forystuhlutverki, atvinnulífi og stjórnmálum standa frammi fyrir djúpfölsunum (e deepfakes), skipulagðri áreitni (e. coordinated harassment) og kynjaðri upplýsingaóreiðu (e. gendered disinformation). Þetta hefur það að markmiði að hrekja þær af opinberum vettvangi. Á heimsvísu segjast ein af hverjum fjórum fjölmiðlakonum hafa fengið hótanir á netinu um líkamlegt ofbeldi, þar á meðal líflátshótanir.
Stafrænt ofbeldi smitar út frá sér
„Það sem byrjar á netinu heldur sig ekki þar. Stafrænt ofbeldi smitar út frá sér í raunheimum, veldur ótta og þaggar niður í fólki. Í verstu tilfellum leiðir það til líkamlegs ofbeldis og morða á konum.“ Þetta segir Sima Bahous, framkvæmdastýra UN Women. „Lög þurfa að þróast með tækninni, svo réttarkerfið verndi konur bæði á netinu og utan þess. Veik lagaleg vernd gerir milljónir kvenna og stúlkna berskjaldaðar. Á meðan komast gerendur upp með refsileysi. Þetta er óásættanlegt. Með 16 daga átakinu okkar kallar UN Women eftir heimi þar sem tæknin stuðlar að jafnrétti – ekki ofbeldi.“
Tilkynningar um stafrænt ofbeldi eru enn fáar, réttarkerfi eru illa í stakk búin og fyrirtæki í tæknigeiranum bera litla ábyrgð. Aukning í gervigreindarknúnu ofbeldi hefur gert það enn auðveldara fyrir gerendur að komast upp með brot. Þetta á bæði við um þvert á landamæri og miðla. En það eru merki um framfarir. Löggjöf er smám saman að þróast til að mæta nýjum tæknilegum áskorunum og víða um heim hafa lög verið sett í þeim tilgangi. Þar má nefna Online Safety Act í Bretlandi, Ley Olimpia í Mexíkó, Online Safety Act í Ástralíu og Digital Safety Act í Evrópu. Árið 2025 höfðu 117 lönd tilkynnt um aðgerðir til að bregðast við stafrænu ofbeldi. Aðgerðirnar eru þó enn ósamræmdar og duga skammt gagnvart þeirri alþjóðlegu áskorun sem um er að ræða.
UN Women kallar eftir aðgerðum
UN Women kallar eftir:
• Alþjóðlegu samstarfi til að tryggja að stafrænir miðlar og gervigreind uppfylli öryggis- og siðferðisstaðla.
• Stuðningi við þolendur stafræns ofbeldis með því að fjármagna kvenréttindasamtök.
• Að gerendur verði dregnir til ábyrgðar með betri löggjöf og virkri framkvæmd hennar.
• Að tæknifyrirtæki axli ábyrgð með því að ráða fleiri konur til að skapa öruggara stafrænt rými, fjarlægja skaðlegt efni hratt og svara tilkynningum um ofbeldi.
• Fjárfestingu í forvörnum og breytingu á menningu og viðhorfum með fræðslu um stafrænt læsi og netöryggi fyrir konur og stúlkur. Samhliða því þarf að stuðla að verkefnum sem takast á við eitraða netmenningu.
Mikilvægi femínískrar baráttu
Femínísk barátta hefur átt stóran þátt í því að stafrænt ofbeldi er nú viðurkennt á heimsvísu sem alvarleg ógn við grundvallarmannrættindi kvenna. Það hefur leitt til aukinnar forgangsröðunar og aðgerða gegn stafrænu ofbeldi af hálfu ríkja. Hins vegar ógnar minnkandi borgaralegt rými, ásamt fordæmalausum niðurskuði á fjármagni og bakslagi gegn femínískum hreyfingum, því að grafa undan áratuga framförum. Í þessu samhengi eru verkefni eins og ACT to end Violence against Women and Girls, sem styrkt er af Evrópusambandinu, mikilvægari en nokkru sinni fyrr til að styðja við femínískar hreyfingar í baráttu þeirra fyrir réttlæti.
Leiðbeiningar fyrir stjórnvöld, lögreglu og fyrirtæki
Í ár kallar herferð UN Women fyrir 16 daga átakið eftir tafarlausum alþjóðlegum aðgerðum til að loka lagalegum glufum og draga ríki, gerendur og fyrirtæki í tæknigeiranum til ábyrgðar.
Til að styðja við stjórnvöld og stefnumótendur kynnir UN Women tvö ný verkfæri:
– Viðbót við Handbók um löggjöf gegn ofbeldi gegn konum. Viðbótin snýr að stafrænu ofbeldi gegn konum og stúlkum.
– Leiðbeiningar fyrir lögreglu um hvernig takast skal á við stafrænt ofbeldi. Leiðbeiningarnar eru viðbót við fyrri leiðbeiningar um kynjamiðaða lögregluaðstoð fyrir konur og stúlkur sem sæta ofbeldi. Þessi verkfæri veita hagnýta leiðsögn um forvarnir og viðbrögð.
Þangað til stafrænt rými er öruggt fyrir allar konur og stúlkur verður raunverulegt jafnrétti utan seilingar – allsstaðar.
