Kolbrún Benediktsdóttir, varahéraðssaksóknari, segist hafa áttað sig smám saman á því sem barn að jöfnuður ríkti ekki milli kynjanna. Sem varahéraðssaksóknari fer Kolbrún með rannsókn og saksókn ýmissa brota á stigi héraðsdóms, þar með talið kynferðisbrot. Í viðtali við UN Women á Íslandi ræðir Kolbrún jafnrétti, íslenska dómskerfið og hvernig unnið er að því að gera kerfið „manneskjulegra“ fyrir þolendur kynferðisofbeldis.
Hvaða þýðingu hefur jafnrétti fyrir þér? Er eitthvað eftirminnilegt atvik sem fékk þig til að endurhugsa hugmyndir þínar um jafnrétti?
„Jafnrétti eru grundvallar mannréttindi. Ég var svo heppin að hafa alist upp í þannig umhverfi að ég var næstum komin til vits og ára þegar ég áttaði mig á því að konur höfðu ekki sömu réttindi og karlar. Það var því ekki eitthvað eitt atvik, heldur áttaði ég mig á því smám saman að jafnrétti ríkir ekki á milli kynjanna.“
Fyrir hverju berst þú í þágu jafnréttis?
„Ég á fatlað barn og mín barátta síðustu tólf árin hefur að mestu snúist um málefni fatlaðra. Áður en ég eignaðist son minn stóð ég í þeirri meiningu að við værum komin lengra í málefnum fatlaðra en við erum. Ég fór að sjá heiminn öðrum augum og þurfti að endurskoða minn veruleika út frá því.“
Innan feminísku hreyfingarinnar hafa verið uppi samræður um það hvort feminístar eigi að taka alla slagina – t.d. af hverju á UNW líka að berjast fyrir réttindum LGBTQ þegar lítill árangur hefur náðst í réttindum kvenna? Hvað finnst þér um þessa umræðu?
„Þetta á ekki að vera barátta ákveðinna hópa. Það hlýtur að vera okkar sameiginlega markmið að ná jafnrétti? Feður hljóta að bera þá von í brjósti sér að dætur þeirra búi við jöfn tækifæri, alveg eins og við mæður? Hvað varðar réttindi annarra hópa, þá sé ég ekki að það sé slæmt að fókusera á þá. Stundum er mjög aðkallandi að málefni ákveðinna hópa séu tekin sérstaklega fyrir. Ef við horfum til dæmis á kynferðisbrot, þá eru fatlaðar konur í sérstökum áhættuhópi hvað það varðar. Það er því eðlilegt að gefa þeim hópi sérstakan gaum. Það þarf ekki að verða til þess að við töpum fókus eða hættum að horfa heildrænt á jafnréttisbaráttuna.“
Margt í lagarammanum komið til ára sinna
Gagnrýnisraddir hafa sagt að hegningarlögin beri ekki hag kvenna fyrir brjósti þar sem þau voru skrifuð af körlum. Konur munu því aldrei hljóta réttlæti ef farið er dómsleiðina, ekki nema lögin séu skrifuð upp á nýtt. Sem héraðssaksóknari, hver er þín skoðun á þessu?
„Ég skil þessa gagnrýni. Sagan hefur sýnt okkur að margt í lagarammanum er komið til ára sinna. Þetta eru í grunninn gömul lög sem voru skrifuð af körlum á tíma þegar karlar voru fyrst og fremst löggjafinn. En þetta er alltaf að breytast. Sá hluti hegningarlaganna sem hefur sætt hvað mestum breytingum á síðustu árum er einmitt kynferðisbrotakaflinn. Þetta er sá málaflokkur sem hefur verið í hvað mestri þróun vegna baráttu femínista og umræðunnar um jafnrétti. Nauðgunarákvæðinu var breytt mjög mikið árið 2007 og það var prófessor Ragnheiður Bragadóttir sem samdi þau lög. Við erum líka komin með nýtt samþykkishugtak núna og það eru konur sem koma að því. Það er því kannski ekki hægt að halda því fram að lögin eins og þau leggi sig séu samin af körlum, því margt hefur breyst þar,“ útskýrir Kolbrún.
Hún segist þó geta tekið undir þau sjónarmið að kerfið sé ekki alltaf hliðhollt þolendum þegar kemur að kynferðisbrotamálum. „En þar hefur líka margt áunnist og margar jákvæðar breytingar átt sér stað til að gera kerfið manneskjulegra. Það er þó alltaf spurning hvort það hafi verið gengið nógu langt í þeim efnum.“
Stór hluti kynferðisbrotamála sem kærð eru til lögreglu fara ekki fyrir dóm. Til þess að einstaklingur sé fundinn sekur fyrir brot og dæmdur í fangelsi, þarf ákæruvaldið að sanna svo hafið sé yfir allan skynsamlegan vafa að einstaklingurinn hafi framið brotið. Að sögn Kolbrúnar hefur aukin þekking í málaflokknum haft í för með sér ýmsar úrbætur, t.d. hvað varðar sönnunarmat.
„Við vitum hvaða áhrif svona mál hafa á andlega líðan brotaþola og vægi sálfræðivottorða er orðið meira en það var. Þá hefur lögreglan fengið meiri þjálfun í yfirheyrslutækni og skýrslutöku. Verklagið miðar allt því að upplýsa þessi mál betur og vægi óbeinna sönnunarganga er alltaf að aukast. En í grunninn er megin reglan sú að ákæruvaldið þarf að sanna sök sem er hafið yfir allan vafa, annars fáum við ekki sakfellingu.“
Dómskerfið hefur oft verið sakað um ónærgætni og hægagang í kynferðisbrotamálum. Hvernig mætti tryggja velferð brotaþola betur innan kerfisins að þínu mati?
„Málsmeðferðartíminn er alltof langur. Ekki bara hjá dómstólum sjálfum heldur hjá kerfinu í heild. Kynferðisbrotamál eru fyrst rannsökuð hjá lögreglu, svo koma þau til ákæruvaldsins og sum þeirra fara svo áfram til dómstóla. Allir sem vinna innan kerfisins verða að vera meðvitaðir um það að fyrir brotaþola skiptir engu máli hvort að drátturinn í málsmeðferðinni liggi hjá lögreglu, ákæruvaldinu eða dómstólum. Bið hefur ekki aðeins áhrif á líf fólks heldur líka á sönnunarstöðuna. Kynferðisbrotamál byggja að miklu leyti á minni vitna og það verður verra eftir því sem líður lengur frá broti,“ útskýrir Kolbrún.
Ákveðin refsipólitík
Samtalið berst næst að fangelsisdómum fyrir kynferðisbrot, sem sumum finnst ekki endurspegla alvarleika brotanna.
„Refsiramminn í kynferðisbrotum er nokkuð víður lágmarksrefsingin er eitt ár og hámarkið er sextán ár. Miðað við önnur Norðurlönd eru refsingar fyrir nauðganir á Íslandi í hærri kantinum. Það sem fólk hefur helst verið að gagnrýna er hvar ákveðin mál lenda innan þessa ramma. Þetta er ákveðin refsipólitík: Hvað er hæfileg refsing og hvað er það ekki?
Það er ýmislegt sem þarf að huga að þegar refsing er ákvörðuð. Í kynferðisbrotamáli gegn barni eru það ekki alltaf hagsmunir brotaþola að gerandi fái sem þyngsta refsingu því það eru oft mjög erfiðar tilfinningar í slíkum málum. Þarna ertu með barn og það er oft pabbi eða afi sem brýtur á því og brotaþoli vill ekki endilega að gerandinn fari í fangelsi í tuttugu ár heldur vill að brotið hætti og að gerandi fái hjálp. Í svona málum, sérstaklega þegar brotaþoli er kominn á unglingsaldur, er það þetta sem brotaþola finnst oft erfiðast í öllu ferlinu, að einhver þeim nákominn þurfi að fara í fangelsi í mörg ár. Í stað þess að lengja dóma mundi ég frekar vilja sjá betri stuðning við gerendur í kynferðisbrotamálum og að þeir fái hjálp til þess að komast út úr þessari óæskilegu hegðun. Ég er ekki endilega viss um að við yrðum betur sett ef fólk sæti lengri tíma í fangelsi. En það er bara mín persónulega skoðun.“
„Margt af því sem eru hindranir, eru hindranir sem við höfum búið til og er auðvelt að breyta einfaldlega með því að hugsa hlutina öðruvísi.“
Að mati Kolbrúnar stendur Ísland sig ágætlega þegar kemur að úrvinnslu kynferðisbrotamála samanborið við önnur ríki, en hún segir að við séum mikill eftirbátur annarra ríkja þegar kemur að kynferðisbrotum gegn fötluðum.
„Við höfum ekki verið nægilega meðvituð um að þetta sé hópur sem er ólíklegri til að leita aðstoðar sjálfur. Við þurfum að vera meðvitaðri um hvernig megi greina þessi brot og hvar hættan liggur. Við þurfum að bæta fræðslu og upplýsingagjöf til fatlaðra um sín réttindi og við þurfum að vera með dómskerfi sem er nógu sveigjanlegt til að koma til móts við þarfir þeirra. Það er svo auðvelt að setja mælistikur til dæmis varðandi kynferðisbrot gegn börnum. Þá getum við sagt: Börn undir 15 ára fara í Barnahús; Börn 15-18 ára í þennan farveg. En þú getur ekki sett svona mælistikur þegar kemur að fötluðum því það er svo fjöbreyttur hópur.“
Hún segir mestu máli skipta að kerfið sé nægilega sveigjanlegt til að geta tekið tillit til þarfa hvers og eins. „En fyrst og fremst þurfum við sem störfum innan kerfisins meiri fræðslu um þessi mál. Það þarf að koma á nýrri hugsun hjá fólki gagnvart fötluðum. Við höfum svo lengi skilgreint þann fatlaða út frá ófötluðum, en hugsunin í dag er meira sú að fötlun er samblanda af því sem er „að“ og hömlurnar sem samfélagið setur þér út frá því. Fyrir manneskju í hjólastól er hjólastóllinn ekki endilega hindrunin, heldur það að ætla að heimsækja vinkonu sem býr á fjórðu hæð í lyftulausu húsi. Margt af því sem eru hindranir, eru hindranir sem við höfum búið til og er auðvelt að breyta einfaldlega með því að hugsa hlutina öðruvísi.“
Skýrari skilaboð að segja ekki neitt
Hvað finnst þér um þá þróun hér á landi að gerendur í kynferðisbrotamálum höfði meiðyrðarmál gegn brotaþolum?
„Í meiðyrðarmálum vegast á ákveðin sjónarmið sem taka á tjáningarfrelsi annars vegar og friðhelgi einkalífs hinsvegar. Fólk verður að hafa þann rétt að höfða meiðyrðarmál ef það telur brotið á sér. En það má ekki nota þetta sem vopn til að þagga niður í þolendum.“
Flækja meiðyrðarmál ykkar vinnu?
„Ekki að mér vitandi, þó þetta gæti mögulega latt einhverja í að stíga fram. Meiðyrðarmál eru ekki alltaf tengd sakamáli heldur oft eitthvað sem hefur verið sagt í fjölmiðlum eða á opinberum vettvangi. Í sakamálum höfum við aftur á móti séð menn kæra til baka fyrir rangar sakagiftir. Það er ekki algengt, en kemur fyrir. Sönnunarstaðan þar er þó ekkert öðruvís en þegar kært er fyrir kynferðisbrot. Við höfum þurft að fella niður mál vegna þess að við erum bara með tvo til frásagnar, geranda og þolanda, og þeim ber ekki saman um málsatvik, það eru engin vitni eða áverkar og kannski ekkert nema tveir trúverðugir framburðir og þá er málið fellt niður. Þegar kemur að því að kæra sama mál fyrir rangar sakagiftir, þá á hið sama við: það er orð gegn orði. Oft eru þetta aðstæður þar sem báðir aðilar eru að lýsa sinni upplifun. Kærandinn upplifði brot. Kærði taldi sig ekki vera að brjóta á neinum.“
Fjölmiðill gerði eitt sinn athugasemd um útlit Kolbrúnar er hún mætti í dómsal til að sinna starfi sínu. Málið vakti mikla athygli á sínum tíma enda þótti út í hött að gagnrýna klæðaburð embættismanns á þennan hátt. Kolbrún segir málið hafa verið óþægilegt og eftir á að hyggja hefði hún kosið að bregðast öðru vísi við gagnrýninni en hún gerði.
„Mér fannst mest svekkjandi að samfélagið væri enn þarna árið 2017. Það er svo sorglegt að ég var að fjalla um mjög alvarlegt og sorglegt mál og klæðaburður minn er það sem verður að aðalatriði. Af hverju erum við enn svona upptekin af útliti kvenna? Þegar ég hugsa til baka, þá hefðu skilaboðin kannski verið skýrari ef maður hefði ekki sagt neitt.“
Hægt er að horfa á viðtalið við Kolbrúnu hér.
