Mars Proppé er aktívisti sem berst fyrir auknum sýnileika og réttindum kynsegin fólks. Hán segir að aktívismi háns sé sprottinn út frá eigin reynslu þegar hán var sjálft að átta sig á kynseginleika sínum en hafði engar fyrirmyndir til að spegla sig í. Mars segir að þó samfélagið sé upplýstara og opnara gagnvart kynfjölbreytileika en áður, hafi sú breyting enn ekki náð til stofnana.
Hvaða þýðingu hefur jafnrétti fyrir þér?
„Jafnrétti hefur svo mikla þýðingu. Það þýðir að gagnkvæm virðing sé alltaf það fyrsta sem við pælum í þegar við hittum nýtt fólk og í samskiptum almennt. Að við séum ekki að dæma fólk út frá hlutum sem skipta í raun engu máli. Að við mætum fólki á jafningja grundvelli, sama hver saga okkar er og sama hvaðan við komum eða hvernig við lítum út. Að við fáum öll jöfn réttindi og tækifæri óháð bakgrunni. Þetta er kannski órealísk hugmynd, en hún hljómar svo einföld þegar maður segir þetta svona upphátt, jafnvel þó hún sé mjög fjarri raunveruleikanum,“ útskýrir Mars.
Er eitthvað eftirminnilegt atvik sem fékk þig til að endurhugsa hugtakið ‚jafnrétti‘?
„Stærsta atvikið var örugglega þegar ég áttaði mig á því að minn reynsluheimur og að tilfinningarnar sem ég fann fyrir varðandi hlutverkin sem mér voru gefin í lífinu, var ekki eitthvað sem allir fundu fyrir. Að tilfinningarnar sem fólk bar til sinna hlutverka væru mismunandi. Ég gerði alltaf bara ráð fyrir því sem barn að vegna þess að ég fyndi fyrir ákveðinni pressu og ákveðnum þvingunum vegna minna hlutverka í lífinu að þá hlytu allir að gera það, en það er ekki raunin. Fyrir suma virka þessi hlutverk ótrúlega vel og fyrir aðra ekki. Það opnaði augun mín mikið að átta mig á þessu. Ég hugsaði að fyrst mér gat yfirsést svona stór þáttur í mannlegri upplifun að þá væri meira sem ég ætti eftir að læra. Þetta gerði mér kleift að opna mig fyrir fólki sem er með annan reynsluheim en ég, af því að kannski hefur það eitthvað að kenna mér sem ég hafði ekki áttað mig á.“
Þegar þú talar um þau hlutverk sem þér voru gefin í lífinu – hvað meinarðu?
„Ég er fætt og uppalið á Íslandi, báðir foreldrar mínir eru háskólagengnir, það var alltaf eðlilegur hluti af minni framtíð að ég mundi fylgja í þeirra spor hvað varðar menntun. Ég var alið upp sem stelpa og það var bara gert ráð fyrir því að það passaði mér, og ýmislegt annað: til dæmis að ég passaði inn í fjölskylduna mína, væri líkt systkinum mínum og aðrar hugmyndir sem fólk fær um mann bara út aðstæðum. Sumt af því passar mér mjög vel, ég er til dæmis í háskólanámi í dag og það hentar mér vel, en ég er ekki kona í dag því það hentaði mér ekki vel. Það var bara eitthvað sem ég hélt að allir upplifðu, að öllum þætti þetta svolítið óþægilegt og þess vegna værum við feminístar, af því okkur þætti óþægilegt að vera konur. En það er ekki raunin, við erum feminístar af því að við viljum jöfn réttindi handa öllum, en ekki af því að okkur finnst óþægilegt að vera þau sem við erum. Sem hljómar kannski barnalega núna,“ segir hán og hlær.
„Ég þekkti ekkert transfólk, ég hafði því enga fyrirmynd í mínu lífi og ég hafði því enga hugmynd um hvernig framtíð mín gæti litið út“
Var dagurinn eftir að þú komst út öðruvísi en dagarnir á undan? Fannst þér margt breytast við það að koma út sem kynsegin?
„Mér fannst dagurinn eftir að ég kom út ekkert öðruvísi en aðrir dagar, ég hafði sömu efasemdir og áður og var sama tilfinningahrúgan, sko. Það er að segja, daginn sem ég kom fyrst út, því svo hef ég verið að koma út nánast daglega síðan, stundum oft á dag, eftir því hvenær ég hitti nýtt fólk,“ útskýrir Mars.
„Það sem var öðruvísi var þegar ég kom fyrst út fyrir fólkinu sem mér þótti vænt um því það var mikið tilfinningaþrungnara – hvað ef þau mundu hafna mér? Það væri mikið sárara en ef fólk út í bæ mundi gera það. Og það var sárt og hjálpaði ekki þeim tilfinningum sem ég var að glíma við. Ég þekkti ekkert transfólk, ég hafði því enga fyrirmynd í mínu lífi og ég hafði því enga hugmynd um hvernig framtíð mín gæti litið út: mundi ég eiga fjölskyldu og vini áfram, mundi ég einhverntíman geta átt í rómantískum samskiptum? Ég pældi alveg í því áður en ég kom út hvort ég ætti ekki að gera það, heldur halda áfram að lifa mínu lífi sem kona og halda minni réttindastöðu sem slík. Segja engum frá þessum uppgötvunum og þykjast passa inn. Og þetta er alveg eitthvað sem ég velti oft fyrir mér núna, hvort það hefði verið léttara. En ég held að það væri ekkert léttara, bara öðruvísi, og töluvert meira einmanalegt. Ég er mjög ánægt með að hafa komið út á þeim tíma sem ég gerði, en það er ekkert svart og hvítt, því þó það að koma út hafi gert mikið fyrir mína sjálfsímynd og persónu, þá var það líka mikið réttindatap. Og ég finn alveg fyrir því frá degi til dags, það er ekki gert ráð fyrir mér í neinum rýmum, ég þarf alltaf að berjast fyrir því. Ég hélt að þegar ég kæmi út, að það væri erfiði parturinn og að svo væri ég bara búið að því og gæti svo lifað mínu lífi. En í staðinn þarf ég að berjast daglega, standa á mínu og færa endalaus rök fyrir því hver ég er.“
Hafði samband við ókunnuga eftir aðstoð
Þú hefur barist fyrir auknum sýnileika kynsegin fólks, af hverju skiptir það þig máli?
„Ég held að löngunin til að berjast fyrir sýnileika kynsegin fólks og kynfjölbreytileika sé sprottin út frá minni reynslu. Ef ég hefði séð fólk sem væri opið með kynseginleika sinn eða transleika sinn þegar ég var yngra, þá hefði það breytt miklu fyrir mig. Það hefði stytt mér margar andvökunætur að sjá einhvern eins og mig úti í samfélaginu og ég vil því geta verið einmitt það fyrir einhvern annan. Ég vil að ungt kynsegin fólk sjái sig í okkar samfélagi og sem víðast. Það er það sem drífur mig áfram í baráttunni, að geta létt einhverjum lífið.“
Hefur sú barátta skilað sér?
„Þetta skilar strax miklum árangri,“ segir Mars „Ég hef talað við mörg ungmennin um sína kynupplifun og sína vegferð, bæði fólk sem ég hef þekkt lengi og fólk sem ég hef aldrei hitt áður. Mér finnst það frábært og það er vinna sem ég er tilbúið til að leggja á mig af því þetta er gríðarlega mikilvægt. Ég segi það því þetta er öðruvísi en að tilheyra minnihlutahóp út frá þjóðerni, trú eða litarhafti af því að þetta erfist ekki í fjölskyldum. Þú ert oft á tíðum eina transmanneskjan í þinni fjölskyldu og getur því ekki endilega leitað til fjölskyldu þinnar hvað varðar visku eða lausnir á vanda. Þannig það er mjög mikilvægt að fólk viti hvert það á að leita og að við hjálpumst að. Ég gerði það líka þegar ég var að stíga mín skref, ég hafði samband við ókunnugt fólk eftir aðstoð. Foreldrar mínir voru þau fyrstu sem ég leitaði til og ræddi þetta við, en þau vissu ekki hvað þau áttu að gera því þau skildu ekki einu sinni orðin sem ég var að nota. Og það voru flóknar aðstæður, öfugsnúið, að uppgötva að fólkið sem hafði kennt mér allt og myndað mína heimsmynd vissi allt í einu minna en ég og það í einhverju sem skipti mig svona miklu máli. En það hefur breyst hratt á síðustu árum og ég held að flestir foreldrar mundu að minnsta kosti vita hvað börnin sín væru að tala um ef þau kæmu út sem kynsegin í dag. Það eru í mesta lagi 5 ár síðan ég kom út og það er gríðarlegur munur á þeim fjölda fólks sem skilgreinir sig núna sem kynsegin, á fjöldanum sem er opið með það og á umræðunni í samfélaginu.“
Mars segir gríðarlega breytingu hafa orðið í samfélaginu varðandi almenna vitund um málefni kynsegin fólks, en að kerfislæga breytingu skorti ennþá, til að mynda geta kynsegin nemendur ekki hlotið kynlausa skráningu við Háskóla Íslands.
„Það hefur orðið huglæg breyting í samfélaginu, þó sú breyting hafi kannski ekki seytlað niður til stofnanna. Ný lög um kynrætt sjálfræði voru samþykkt fyrir um tveimur árum síðan og þau breyttu miklu aðallega vegna umræðunnar sem spannst út frá þeim, en lögin sjálf eru ekkert frábær fyrir kynsegin fólk. Þau eru í raun frekar heftandi af því að, jú, þú getur fengið hlutlausa kynskráningu, en því fylgir mikið réttindatap á alþjóðlegum vettvangi. Þú getur ekki ferðast til sumra landa [með kynlausa skráningu í vegabréfi] og það mætti handtaka þig í sumum löndum. Það var skrifað í þessum lögum að opinberar stofnanir ættu að hafa möguleikann á kynlausri skráningu, en það er ekki raunin. Raunin er sú að mjög fáar stofnanir hafa gert þessar breytingar og staðið við þessi lög, eins og þau höfðu átt að gera fyrir síðustu áramót. Það er til dæmis ekki séns að skrá þig sem kynsegin í HÍ og hvað þá að fá skráð rétt fornöfn. Fólk ber fyrir sig að stofnanir vinni hægt og að þetta sé flókið, en það er ekki svo, þetta snýst bara um forgangsröðun og hvað fólk telur mikilvægt. Ef þú telur mikilvægt að fólki líði vel innan þinnar stofnanar, þá tryggirðu það,“ segir Mars ákveðið.
Hvaða breytingar þyrftu að eiga sér stað í samfélaginu svo hægt sé að koma til móts við þarfir kynsegin einstaklinga?
„Ég væri til í að sjá efnislegt pláss fyrir mig. Það væri rosalega þægilegt að geta farið í sund og farið beint inn í kynlausan fataklefa. Eða farið á veitingastað og ekki þurfa að velja á milli kynjaðra klóseta. Og ég er ekki að tala um að það eigi bara að vera einn stór skiptiklefi fyrir alla, eða öll klóset ókynjuð, bara að sá möguleiki væri líka í boði. Svo getum við rætt heilbrigðisþjónustuna sem er ekki frábær fyrir kynsegin fólk. Það er mjög lítil menntun innan geirans um kynsegin fólk og okkar mál. Það vantar mjög fræðsluna, bæði á sérfræðistigi fyrir heilbrigðisfólk, en líka í samfélaginu. Ég vil sjá þessa vinnu unna á háum stöðum, að það sé búið til pláss fyrir okkur í samfélaginu. Það hafa orðið breytingar sumstaðar, en það er ekki þökk sé kerfinu.“
Ekki af því við erum klárust, heldur af því við viljum gera eitthvað í málunum
Að hvaða kynslóð beinist barátta þín helst? Er það til eldri kynslóða sem eru ráðandi í samfélaginu, eða yngri kynslóða?
„Ung fólk er miklu opnara og tilbúnara til að endurskoða sinn raunveruleika og sína heimsmynd til þess að búa til pláss fyrir alla. Og það er ekki bara af því þau eru ung og eiga léttara með að læra, heldur meira af því að þetta er kúltur sem lifir meðal ungs fólks, að vera tilbúnara í inngildingu á öðru fólki. Ég held að það sé að miklu leyti internetinu að þakka, því við ólumst upp í miklu stærri heimi en eldri kynslóðir sem hefur þetta í för með sér, allaveganna á Íslandi, að fólk sé opnara fyrir nýjum hlutum. Ég held að það sem aðgreinir aðalega kynslóðirnar sé það að ungt fólk á oft á tíðum frumkvæði að því að fræða sig um þessa hluti, hvort sem það eru kynseginfræði, pólitík eða annað. Manneskjur af eldri kynslóð eru ekki eins líklegar til þess að fræðast á eigin forsendum. Jafnvel þó þau séu hlynnt jafnrétti, þá er eins og þeim finnist ábyrgðin ekki vera okkar allra að fræðast um þessa hluti, heldur sé það á ábyrgð kynsegin einstaklingsins að mata það upplýsingum. Ég hef svarað svo mörgum spurningum í gegnum tíðina um kyn mitt, fornöfn og annað og 80 prósent af heimskulegu spurningunum komu frá fólki yfir þrítugt,“ segir Mars og brosir.
„Ég mundi vilja að fólk aflaði sér upplýsinga og taki þátt í þessu með okkur“
Hvað mundirðu gefa næstu kynslóð svo að hún þurfi ekki að halda baráttunni um jafnrétti áfram á sama stað og við erum í dag?
„Í útópískum heimi mundi ég vilja gefa þeim samfélag þar sem þau gætu bara verið þau sjálf og fengju alltaf sömu virðingu og tækifæri og aðrir, sama hver þau væru. En ég held að það sé ekki raunhæft í dag, og ekki næstu áratugina. Það sem ég óska þeim í dag er að þau hafi rými til að pústa, slaka á og vera þau sjálf. Það er ekki eitthvað sem ég hef sjálft getað og það hefur gert allt hitt miklu erfiðara. Og þá meina ég að það sé til rými fyrir fólk til að vera það sjálft án fordóma samfélagsins.“
Hvaða væntingar berð þú til eldri kynslóða þegar kemur að málefnum kynsegin fólks?
„Ég hef ekki miklar væntingar, en ég ber mikla von! Ég trúi því ekki að ég geti farið og breytt fólki, en ég vona að fólk finni það hjá sjálfu sér að opna sinn heim, fræða sig og hafa frumkvæði og leggja vinnu í það að skapa inklúsífari heim. Því unga fólkið er margt að vinna erfiða vinnu sem er ólaunuð og oft á tíðum of mikið fyrir okkur, samanber Greta Thunberg, og það er ekki af því við erum klárust í málefninu, heldur af því við viljum gera eitthvað í málunum. Ég vil sjá það sama hjá eldri kynslóðum. Ég mundi vilja að fólk aflaði sér upplýsinga og taki þátt í þessu með okkur. Það er alveg erfitt að endurbyggja heimsmynd sína, en sú vinna á ekki bara að vera annarra. Margt transfólk á erfitt með að biðja fólk um að nota ný orð og fornöfn og ég var það sjálft og það tók mig langan tíma að standa á mínu og fara fram á að fólk noti rétt fornöfn. En það er ekkert bara fyrir mig heldur marga aðra og ef ég er ástæðan fyrir því að fólk sest niður og pæli í þessu og geri það þannig auðveldara fyrir næsta einstakling að koma út, þá væri ég ánægt með það,“ segir Mars.
„Ég ráðlegg því eldri kynslóðum að fræða sig og eiga frumkvæðið að því. Ef þið vitið ekki hvernig þig gerið eitthvað, eins og að leita upplýsinga á netinu, þá getið þið spurt okkur að því, í stað þess að spyrja okkur að öllu sem þið gætuð lært þar.“
Fannst þér sjálfu erfitt að taka upp nýtt fornafn á sínum tíma, eða var það þér eðlislægt?
„Mér fannst frekar létt að skipta um fornafn. Ég byrjaði á því að breyta fornafninu mínu þegar ég skrifaði í dagbók og það kom mjög auðveldlega. Ég hafði velt því nokkuð fyrir mér hvort ég ætti að hafa fyrir því að skipta um fornafn því ég hafði ekki fundið fyrir miklum óþægindum af mínu fyrra fornafni, fannst mér til að byrja með. En þegar ég prófaði þetta fann ég strax hvað það var mikið auðveldara og minni byrði. Þetta er ekkert mikið flóknara en hver önnur málbeiting í tungumálinu og er ekki fólki ofviða. Það sem er fólki ofviða er að tileinka sér nýtt hugarfar. Það sem hamlar þeim er ekki það að þau séu léleg í að fallbeygja eða hafa aldrei talað um barn í hvorukyni, heldur það að þau eigi erfitt að aðgreina hugmyndina um mig, og annað kynseginfólk, sem annað hvort karlkyns eða kvenkyns. Og því sýnilegri sem við verðum sem samfélagshópur, þá kemur þetta hægt og rólega. En ég væri alveg til í smá hraðari hendur.
Aldrei möguleiki að vera jöfn en aðskilin
Sex aðgerðabandalög voru sett á laggirnar í fyrra í tengslum við jafnréttisátakið Kynslóð jafnréttis, sem stýrt er af UN Women. Ísland hefur forystu í aðgerðabandalagi gegn kynbundnu ofbeldi og er markmið þess að sameinast um úrbætur á því sviði. Brotaþolar og femínistar hafa ítrekað bent á að engu verði ágengt í þessum málefnum nema með því að byrgja brunninn og ná til gerenda. Hvernig gerum við það?
„Það fer eftir því hvernig við viljum líta á kynbundið ofbeldi. Er það ofbeldi sem er bara gagnvart konum og framkvæmt af körlum? Er það allt ofbeldi sem allt fólk í minnihlutahópum verður fyrir? Er það þá allt ofbeldi sem þetta fólk verður fyrir vegna kyns síns eða er það bara allt ofbeldi sem það verður fyrir, óháð kyni? Ég held að ef við lítum á þetta í stærsta samhenginu, þá held ég að það sem við getum gert sem samfélag er að vinna áfram í því sem við höfum verið að vinna í, sem er jafnrétti; hvort sem það er launajafnrétti eða sýnileiki – hvort sem sá sýnileiki sé í sjónvarpi, á þingi eða í grundvallarstéttum eins og kennslu og í löggjafarvaldinu. Ég held að við þurfum að einbeita okkur meira að því að allir hafi fyrirmyndir, og passa að raddir allra séu settar á sama stall og að allir fái sæti við samningsborðið.“
„Við náum ekki jafnrétti ef við náum bara jöfnum rétti eins hóps, þá er það ekki jafnrétti“
UN Women berst ekki aðeins fyrir réttindum kvenna, heldur einnig LGBTQ réttindum og annarra jaðarsettra hópa undir slagorðinu „Skiljum engan eftir“. Í feminískri umræðu hefur stundum verið tekist á um hvort einhver árangur náist í jafnréttisbaráttu kvenna þegar líka er verið að berjast fyrir réttindum annarra hópa. Önnur segja UN Women best til þess fallið að leiða þessa baráttu vegna tengsla sinna við grasrótina og vegna þess að jafnréttisbarátta okkar allra skarast á. Hvaða skoðun hefur þú á þessari umræðu?
„Ég mundi segja að þetta séu hundrað prósent samtvinnaðir hlutir. Við náum ekki jafnrétti ef við náum bara jöfnum rétti eins hóps, þá er það ekki jafnrétti. Ef konur yrðu skyndilega jafnar karlmönnum að öllu leyti þá höfum við ekki náð jafnrétti, heldur jöfnum rétti tveggja kynja og við gætum ekki sagt með sanni að það væri jafnrétti. Ég held að það sé aldrei möguleiki að vera „equal but seperate“, jöfn en aðskilin, ekki á meðan við búum á sama hnetti og deilum jörðinni. Ég held að það sé fyrir bestu að stofnun eins og UN Women vinni ekki aðeins að réttindum kvenna heldur allra minnihlutahópa. Og þörfin fyrir stofnanir eins og þessar verður ekki uppurin þó jafnrétti karla og kvenna náist.“
Að lokum, hvað telur þú að þurfi til að jafnrétti náist?
„Það þarf mikið meira en jöfn laun og jafnt aðgengi að menntun, þó það séu vissulega stór skref í átt að jafnrétti, en til þess að við fáum raunverulegt jafnrétti þvert á alla aldurshópa, þjóðerni, kyn, o.s.frv., þarf að eiga sér stað massíf hugarfarsbreyting. Við þurfum að hætta að gera ráð fyrir því að við vitum eitthvað um fólk bara út frá því hvernig það lítur út, hvernig það talar, hvernig það passar inn í okkar reynsluheim. Við þurfum að þróa með okkur þá hugsjón sem samfélag að allir reynsluheimar hafa sama vægi og séu allir jafn sannir. Við þurfum að venja okkur á að mæta fólki með virðingu og opnum hug. Ég held að það sé líka styðsta leiðin að hinu – jöfnum launum og réttindum – að við getum fyrst virt hvort annað sem manneskjur. Þá fyrst getum við farið að ala upp næstu kynslóð barna sem mun ekki kannast við þann ójafnrétti sem við gerum í dag. Sem 10 ára barn á Íslandi hefði ég örugglega sagt að ég fyndi ekki fyrir fordómum en það var líka af því að heimurinn minn var skekktur. Við búum öll í einhverskonar skökkum heimi í dag því það er ekki jafnrétti neinsstaðar og því mætti eiginlega segja að við séum að reyna að finna upp hjólið því fyrirmyndin er ekki til staðar,“ segir hán að lokum.
Hægt er að horfa á allt viðtalið við Mars hér.
