Þórður Kristinsson er kynjafræðikennari og hefur kennt fagið við Kvennaskólann í áratug. Þórður segir jafnrétti vera margslungið fyrirbæri og efast um að við munum nokkurn tímann ná fullkomnu jafnrétti, en trúir að við getum færst nær því. „Af því að jafnrétti er hugtak sem breytist, þá held ég að við séum sífellt að fara að elta það,“ segir hann.
Dembum okkur í stóru spurninguna: Hvað er jafnrétti fyrir þér?
„Þetta er svakalega erfið spurning. Mér finnst jafnrétti vera eitt af þessum hugtökum sem maður getur lagt svo margvíslega merkingu í. Stutta svarið er að mér finnst jafnrétti vera þegar allir hafa sömu tækifæri og sömu hvatningu til þess að prófa sig áfram hvað varðar hæfileika sína og væntingar.“
Er eitthvað eftirminnilegt atvik sem fékk þig til að endurhugsa hugmyndir þínar um jafnrétti?
„Það fyrsta sem mér dettur í hug er þegar ég var í háskólanámi og heyrði í fyrsta sinn hugtakið ‚ómeðvituð slagsíða, eða ‚unconcious bias‘. Að það séu ómeðvitaðir fordómar sem hafa áhrif á hvernig við hugsum um fólk og bregðumst við fólki. Jafnvel þó maður sé meðvitaður um jafnrétti og vilji breyta rétt, þá er þetta eitthvað sem er þarna og við höfum ekki stjórn á. Ef jafnrétti er nálgast út frá þessari vitneskju, sést að það er ekki nóg að hugsa vel og ætla sér að vera jafnréttissinnaður, heldur þarf maður að fara í stórtækar breytingar; vera með verkferla og ráðast í stjórnskipulegt batterí.“
Fyrir hverju berst þú í þágu jafnréttis?
„Ég berst fyrir þátttöku sem flestra, því fleiri því betra, fyrir bættum heimi. Það er eiginlega það sem ég vinn við alla daga og geri síðan í frístundum mínum: Að reyna að fá fólk til þess að átta sig á því hvað er að og hvað sé hægt að gera til að bæta það.“
Þolendur lýsa senum úr klámi
Ísland leiðir eitt sex aðgerðabandalaga í tengslum við jafnréttisátakið Kynslóð jafnréttis, sem stýrt er af UN Women. Aðgerðabandalagið sem Ísland leiðir berst gegn kynbundnu ofbeldi og er markmiðið að sameinast um úrbætur á sviðum þar sem enn hallar á konur og stúlkur. Hversu mikilvægt er það að litla Ísland sé leiðandi á alþjóðavettvangi í svo stórum og mikilvægum málaflokki?
„Ísland hefur verið dálítið í kastljósinu á heimsvísu fyrir góðan árangur í jafnréttismálum. Við höfum skorað mjög hátt á allskonar listum hvað varðar jafnrétti á heimsvísu. En í þessum málaflokki erum við ekki að standa okkur. Mér finnst hollt og gott að við notum þá jákvæðu athygli sem við höfum fengið í jafnréttismálum til að vekja athygli akkúrat á þessum málaflokki. Og kannski náum við þá að girða okkur? í brók í leiðinni svo við gerum okkur ekki að athlægi á heimsvísu. Það er vonin í það minnsta.“
Þetta er stór og erfiður málaflokkur, kynbundið ofbeldi. Þú hefur meðal annars rannsakað áhrif kláms á kynlífsmenningu framhaldsskólanema ásamt Kolbrúnu Hrund Sigurgeirsdóttur. Íslenskir drengir neyta meira kláms en jafnaldrar þeirra í Skandinavíu á meðan neysla íslenskra stúlkna er á pari við jafnöldur þeirra í hinum Norðurlöndunum. Er hægt að halda því fram að klámneysla hafi áhrif á kynlífshegðun ungmenna?
„Við ræddum við ungmenni og fengum þeirra upplifun á því hvernig þau og jafnaldrar þeirra nota klám og hvernig það smitast inn í samskipti þeirra þegar kemur að kynlífi. Frá þeirra orðum var greinilegt að það hafði töluverð áhrif. Bæði notuðu þau klám sem kynfræðslu, og ég held við getum öll verið sammála um að klám er ömurleg kynfræðsla, en síðan voru þau líka að nota klám sem uppsprettu hugmynda til að prófa með bólfélögum. Í klámi eru allir til í allt með hverjum sem er og alltaf graðir – sem er ekki reyndin í raunveruleikanum. Þessi ungmenni sem við töluðum við voru oft að fara yfir mörk bólfélaga og jafnvel sín eigin. Jafnvel þótt þau hafi öll haft þá vitneskju að klám er ekki alvöru kynlíf, og voru í raun mjög meðvituð um það, þá gerðu þau sér vel grein fyrir því að það sem þau horfðu á hafði bein áhrif á þeirra eigin kynlíf og það sem þau prófuðu í kynlífi. Þegar þolendur leita til neyðarmóttöku eða Stígamóta og lýsa því hvernig brotið var á þeim eru það oft eins og senur úr klámi.“
Mér finnst íslenskt samfélag einkennast af gerendameðvirkni. Ég held ég geti blátt áfram sagt það. Það er nóg að fylgjast með umræðunni og umfjölluninni í kringum þessi mál síðustu áratugina til þess að sjá að við eigum við gerendameðvirkni að stríða sem samfélag.
Í umræðunni um kynbundið ofbeldi hafa brotaþolar og femínistar bent á að engu verði ágengt í þeim málefnum nema með því að byrgja brunninn og ná til gerenda. Hvernig gerum við það?
„Fræðsla, fræðsla og meiri fræðsla. Ég held að það sé eina leiðin. Og þá fræðsla á öllum skólastigum. Það er svarið,“ segir Þórður ákveðinn.
Dómstóll götunnar er til
Spjallið leiðist út í hugleiðingar um þá orðræðu sem spunnist hefur út frá umræðunni um kynbundið ofbeldi. Orð á borð við nauðgunarmenning, dómstóll götunnar og gerendameðvirkni heyrast ítrekað í samfélagsumræðunni. Þórður segir hugtakið „nauðgunarmenning“ þegar hafa ratað inn í kynjafræðina og til séu gögn sem sýna fram á einkenni nauðgunarmenningar.
„Nauðgunarmenning er hugtak sem kemur upp aftur og aftur og við erum með fínar greinar sem sýna fram á hver einkenni nauðgunarmenningar eru og hugtakið hefur ratað inn í fræðin.
Dómstóll götunnar er nú bara klassískt og mjög gott, gamalt orð. Hann er auðvitað til og virðist vera það sem þolendur eru að leita til hreinlega vegna þess að réttarkerfið hérna virkar ekki sem skyldi. Maður vildi innilega að það væri betra kerfi hérna, en ég skil mjög vel að þolendur skuli leita til dómstóls götunnar til að fá einhverskonar réttlæti.“
Hvað með hugtakið „gerendameðvirkni“?
„Mér finnst íslenskt samfélag einkennast af gerendameðvirkni. Ég held ég geti blátt áfram sagt það. Það er nóg að fylgjast með umræðunni og umfjölluninni í kringum þessi mál síðustu áratugina til þess að sjá að við eigum við gerendameðvirkni að stríða sem samfélag.
Við erum alltaf til í að trúa þeim sem eru ásakaðir um einhver ofbeldisverk. Við bendum á að þetta hljóti að vera misskilningur. Við erum alltaf til í að segja að þolandinn hljóti að hafa misskilið aðstæður eða boðið upp á þetta með hegðun sinni eða klæðnaði eða hreinlega með því að vera til. Við höfum þó nokkur dæmi um minni bæjarfélög úti á landi þar sem stór hluti bæjarfélagsins tekur yfirlýsta afstöðu með gerendum í svona málum, jafnvel dæmdum gerendum. Síðan sjáum við í fjölmiðlaumfjöllun og hjá virkum í athugasemdum hvernig við erum tilbúin til þess að taka upp hanskann fyrir gerendur og finna ástæðu hjá þolendum, það hljóti að vera eitthvað sem þolendur gerðu til að eiga þetta skilið. Mér finnst þetta mjög brenglaður hugsunarháttur.“
Hvað eigum við að gera við alla þessa gerendur? Eiga þeir afturkvæmt í samfélag sitt?
„Þetta er stór og erfið spurning. Við verðum að finna einhverja leið til að gefa þeim tækifæri á að taka aftur þátt í venjulegu samfélagi, ekki síst vegna þess að þeir eru svo ótrúlega margir. En hvað við getum gert? Við verðum að geta boðið upp á einhverskonar lausn sem felst ekki í skrímslavæðing. Að við málum þá ekki upp sem óalandi og óferjandi, hættulega menn á hverju götuhorni. En hver sú leið er, veit ég ekki. Við erum ekki með nein úrræði eins og er. Við þurfum að fara að hugsa um gerendur í þessum málum á annan máta en við höfum verið að gera og að búa til einhvern farveg fyrir þá til þess að koma aftur inn í samfélagið eftir að þeir sýna iðrun eða betrun. Þetta eru venjulegir einstaklingar út í bæ og ekki skrímsli sem leynast í myrkum húsasundum. Þetta eru einstaklingar sem við hittum á hverjum degi og eru allstaðar í kringum okkur.“
Jafnréttisbaráttan á að vera víð
Hvað þarf til svo að jafnrétti náist?
„Ég held við náum aldrei fullkomnu jafnrétti. Við getum færst nær og nær því, en af því að jafnrétti er hugtak sem breytist, þá held ég að við munum sífellt þurfa að elta það. Til þess þurfum við fyrst og fremst vitundarvakningu um að jafnrétti sé eitthvað til þess að berjast fyrir og að það séu til leiðir til að berjast fyrir jafnrétti.“
UN Women berst ekki aðeins fyrir réttindum kvenna, heldur einnig réttindum LGBTQ fólks og annarra jaðarsettra hópa undir slagorðinu „Skiljum engan/ekkert eftir“. Í feminískri umræðu hefur stundum verið tekist á um hvort einhver árangur náist í jafnréttisbaráttu kvenna þegar líka er verið að berjast fyrir réttindum annarra hópa. Aðrir segja UN Women best til þess fallið að leiða þessa baráttu vegna tengsla sinna við grasrótina og vegna þess að jafnréttisbarátta okkar allra skarast á. Hvaða skoðun hefur þú á þessari umræðu?
„Mér finnst borðliggjandi að þetta séu samhangandi málaflokkar. Jafnréttisbaráttan á að vera víð og ef við tökum eitt málefni út fyrir sviga erum við að tapa akkúrat þessum krafti sem felst í breiðfylkingu. Í mínum huga er ekki hægt að aðskilja þessa hluti ef þú ætlar að ná raunverulegum árangri.“
Karlar eru allskonar og mega vera allskonar
Að sögn Þórðar hafa karlmenn gjarnan litið á jafnréttisbaráttuna sem eitthvað sem komi þeim ekki við. Sem hópurinn sem er í ráðandi stöðu hafa karlar alveg gríðarlega mikið um það að segja hvort eitthvað ávinnist í janfréttismálum.
„Jafnréttisbaráttan hefur gjarnan fókuserað á þann hóp sem hallar meira á, þannig að karlar hafa gjarnan litið á þetta sem eitthvað sem kemur þeim ekki við. Þeim finnst jafnréttisbaráttan vera málefni kvenna, hinsegin fólks eða hörundsdökkra. „Hinir“ eiga að sinna þessu. Karlar eru hópurinn í ráðandi stöðu og hafa því gríðarlega mikið um það að segja hvort eitthvað ávinnist. Það er miklu frekar hlustað á þá úr þeirra valdastöðu heldur en á manneskju í stöðu sem hallar á.“
Hvernig má virkja fleiri karlmenn í jafnréttisbaráttunni án þess að hjakkast í tvíhyggju hugmyndum?
„Karlar hafa afskaplega gott af því að heyra að karlar eru allskonar og þeir megi vera allskonar. Hugmyndir okkar um hvernig karlar eigi að vera og megi vera er einmitt heftandi fyrir karla og er akkúrat það sem sprengir upp þessa tvíhyggju og fær karla til að trúa því að þeir megi vera allskonar. Það ætti að virka hvetjandi fyrir karla að fá að stíga út fyrir þetta þrönga box sem er okkur körlum oft svolítið þröngt sniðið.“
Jafnrétti hefur aldrei ríkt í neinu samfélagi svo vitað sé. Nokkur samfélög eru nær því en önnur en nokkur eru mjög langt frá jafnrétti. Í öllum samfélögum höfum við ákveðna hópa sem líður vel í því misrétti sem er til staðar.
Í starfi þínu sem kynjafræðikennari færð þú væntanlega sterka innsýn í orðræðu og hugmyndir nemenda þinna um kynjakerfið og stöðu jafnréttis á meðal þeirra kynslóðar. Hver er þín upplifun af stöðunni? Mun jafnrétti nást með þessari kynslóð í helstu valdastöðum í framtíðinni?
„Nemendur, rétt eins og karlar, eru allskonar og með ólíkar hugmyndir. Ég hef kennt kynjafræði í meira en áratug og ekki er hægt að líkja því saman hvernig flestir hugsuðu fyrir tíu árum og hvernig flestir hugsa í dag. Við erum að fá miklu meðvitaðri nemendur sem eru tilbúnari til að leggja sitt á vogarskálarnar til að berjast fyrir réttlátari heimi. Ég er því bjartsýnni á að það verði meira jafnrétti í framtíðinni.“
Bráðnauðsynlegt að vera óþolinmóð
Þú tókst þátt í verkefni á vegum Jafnréttisháskóla Sameinuðu þjóðanna í Malaví þar sem miðlaðir þekkingu þinni til malavískra kennara. Hvernig upplifun var það og lærðirðu eitthvað af því sjálfur?
„Vá, já! Þetta er eitt fátækasta ríki heims og að aðstæður kennaranna eru ekki frábærar. Þeir búa í pínu litlum kofum án rafmagns og þurfa að labba nokkra kílómetra á hverjum degi til þess að ná í hreint vatn. En þeir eru samt að díla við nákvæmlega sömu vandamál og ég í kennslustofunni. Það er kannski smá blæbrigðamunur en í grunninn eru vandamálin þau sömu.
Annað sem kom á óvart var að rétt eins og á Íslandi, þarf ekki nema eina manneskju til að byrja, vera eldhugi til þess að koma af stað einhverskonar jafnréttisbylgju. Við höfum verið í sambandi við nokkra kennara sem sátu þetta námskeið fyrir tveimur árum og þeir hafa fengið allt skólasamfélagið með sér og jafnvel þorpin í kring, sem er alveg magnað að sjá.“
Sé rýnt í stöðu jafnréttisút frá kenningum kynjafræðinnar, hvað aftrar því helst að jafnrétti hafi náðst?
„Jafnrétti hefur aldrei ríkt í neinu samfélagi svo vitað sé. Nokkur samfélög eru nær því en önnur en nokkur eru mjög langt frá jafnrétti. Í öllum samfélögum höfum við ákveðna hópa sem líður vel í því misrétti sem er til staðar. Það eru hópar í ráðandi stöðu sem græða á núverandi ástandi að vissu leyti. Margir halda einnig að ef hlutirnir breytist versni þeirra eigin staða. Fræða þarf fólk um að kynjakerfið haldi aftur af því að þú getir fullnýtt þá hæfileika sem þú hefur. Þá kannski sjá þessir einstaklingar hvers virði það er að vinna í átt að jafnrétti.“
Hvað mundir þú vilja gefa næstu kynslóð svo hún þurfi ekki að hjakkast í sama farinu í sinni jafnréttisbaráttu?
„Kannski akkúrat þessa vitneskju að við séum á réttri leið. Jafnvel þótt þetta virðist oft vera á hraða snigilsins og jafnvel þótt það komi bakslög, þá erum við heilt yfir að mjakast í rétta átt. Síðan er bráðnauðsynlegt að unga kynslóðin sé óþolinmóð berjist áfram fyrir örari breytingum.“
Hægt er að horfa á allt viðtalið við Þórð hér.
