Nurun Nahar býr í Islampur, Jamalpur. Heimili hennar eyðilagðist í flóðum. Mynd: UN Women/Mohammad Rakibul Hasan
Loftslagsbreytingar eru ein stærsta og brýnasta áskorun sem mannkynið stendur frammi fyrir í dag. Loftslagsbreytingar magna upp allan ójöfnuð og mismunun, hvort heldur sé ójöfnuður innan samfélags eða á milli ríkja. Þær ógna velferð, heilsu og lífsviðurværum kvenna og jaðarsettra hópa. Einkum og sér þeirra er búa í fátækari ríkjum heims.
Hugtakið loftslagsréttlæti hefur verið tíðrætt í tengslum við loftslagsbreytingar og baráttuna gegn þeim. Loftslagsréttlæti gengur út frá því að loftslagsmál séu ekki aðeins tengd umhverfisþáttum, heldur að baráttan við loftslagsbreytingar verði einnig að taka mið af mannréttindum, félagslegu réttlæti og kynjajafnrétti.
Loftslagsbreytingar hafa nefnilega mismikil áhrif á líf fólks eftir búsetu, kyni, kyngervi, kynhneigð, kynþætti, litarhætti, aldri, efnahag og öðrum samfélagslegum þáttum.
Miriam Jemio, blaðakona frá Bólivíu, segir að þó að konur séu líklegri en karlar til að þurfa að takast á við afleiðingar loftslagsbreytinga, ríki lítill skilningur meðal stjórnvalda á viðkvæmri stöðu þeirra.
„Loftslagsváin hefur ekki aðeins áhrif á umhverfi frumbyggja Bólivíu, heldur einnig gríðarlega mikil félagsleg áhrif. En hún hefur ekki sömu áhrif á líf kvenna og karla. Í Chiquitanía-héraði er það til dæmis hefðbundið hlutverk kvenna að sækja vatn fyrir fjölskylduna. Vatnsskortur á svæðinu hefur færst í aukana síðustu ár – í Chiquitanía koma árstíðir þar sem konurnar þurfa að ferðast langar vegalengdir til annarra héraða til þess eins að sækja vatn.“
Loftslagsbreytingar leiða til aukningar í kynbundnu ofbeldi
Loftslagsbreytingar hafa neikvæð áhrif á efnahag ríkja, samkvæmt skýrslunni 2025 UN Spotlight brief. Efnahagslegar þrengingar eru einn áhættuþátta sem auka tíðni kynbundins ofbeldis. Loftslagsbreytingar geta jafnframt haft neikvæð áhrif á félagslega þætti, þ.m.t. andlega líðan fólks. Rannsóknir hafa sýnt fram á að tíðni kvennamorða jókst um 28% þegar hitabylgjur stóðu yfir. Sé ekkert aðhafst til að sporna við loftslagsvánni, má reikna með að 1 af hverjum 10 tilfellum heimilisofbeldis í lok þessarar aldar megi rekja beint til loftslagsáhrifa og hamfarahlýnunar. Áhrifanna mun gæta hvað mest í þeim samfélögum þar sem jafnrétti er hvað veikast.
Langvarandi þurrkar eða tíð flóð ýta undir óstöðugleika, vopnuð átök, kynbundið ofbeldi, mansal og þvinguð barnahjónabönd. Gögn sýna að í kjölfar átaka og náttúruhamfara eru konur og stúlkur ólíklegri til að hljóta neyðaraðstoð og -vistir en karlmenn. Það hefur neikvæð áhrif á viðnámsþrótt þeirra og getur hneppt þær í vítahring fátæktar og aukið á varnarleysi þeirra þegar næstu hamfarir skella á.
Hlýnun jarðar hefur einnig neikvæð áhrif á lýðheilsu kvenna og barna, sér í lagi barnshafandi kvenna og nýbura þeirra. Rannsóknir sýna að hitabylgjur auka tíðni andvana fæðinga og hækkun meðalhita eykur tíðni smitsjúkdóma á borð við malaríu, zíkaveirunnar og beinbrunasóttar.
Sameinuðu þjóðirnar hafa lengi bent á tengslin á milli loftslagsbreytinga og lýðheilsu. Meðal helstu áhyggjuefna eru vannæring og sjúkdómar henni tengdir, niðurgangssóttir og smitsjúkdómar.
Grace Tom í grænmetisgarði sínum í Kitui. Hún hefur hlotið styrk frá UN Women til að efla ræktun sína svo hún sé fjölbreyttari og loftslagsþolnari. Mynd: UN Women/James Ochweri
Ef þú ert ósýnileg í daglegu lífi, ertu ósýnileg á tímum neyðar
Ljóst þykir að loftslagsbreytingar munu leggjast af meiri þunga á jaðarsetta hópa og hafa neikvæðari áhrif á líf frumbyggja, litaðs fólks, kvenna og stúlkna, eldri kvenna, hinsegin fólks, fatlaðs fólks og fólks sem býr á svæðum þar sem náttúruhamfarir eru tíðar.
„Ef þú ert þegar ósýnileg í þínu daglega lífi, er ólíklegt að einhver muni hugsa út í þínar þarfir á tímum neyðar,“ útskýrir Marcha Phorn-in, taílenskur hinsegin femínisti og mannréttindafrömuður sem starfar með landlausum frumbyggjakonum og stúlkum og ungu hinsegin fólki í héruðunum Chiang Mai, Mae Hong Son og Tak.
Nú þegar 30 ár eru liðin frá samþykkt Peking-sáttmálans er mikilvægt að huga að stöðu kvenna og stúlkna er loftslagsmál eru rædd. Tryggja þarf aðkomu þeirra að COP, auka þátttöku þeirra í vistvænum hagkerfum og efla fjárfestingar í þágu loftslagsréttlætis.
