Umönnunarstörf, sem eru að mestu unnin af konum og eru annað hvort ólaunuð eða láglaunastörf, eru áfram óformleg og ósýnileg. Þrátt fyrir ótvírætt gildi þeirra fyrir byggðir, samfélög og fjölskyldur eru ólaunuð umönnunarstörf undanskilin hagfræðilegum útreikningum og enda þannig með því að viðhalda ójöfnuði.
Þetta kemur fram í nýrri stefnu Sameinuðu þjóðanna (SÞ) fyrir umönnunarhagkerfið (e. care economy), sem ber titilinn „Transforming Care Systems in the Context of the Sustainable Development Goals and Our Common Agenda[I].“ Stefnan er samstarfsverkefni ýmissa stofnana Sameinuðu þjóðanna, þar á meðal UN Women, ECLAC, ILO, OHCHR, og UNDP, en verkefninu var stýrt af aðstoðarframkvæmdastýru Sameinuðu þjóðanna, Amina Mohammed.
Í stefnunni er lögð áhersla á mikilvægi umönnunarstarfa og nauðsyn þess að breyta umönnunarkerfum til að ná fram sjálfbærri þróun og jafnrétti kynjanna. Markmið stefnunnar er að gera stofnunum og aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna auðveldara fyrir að útfæra umönnunarkerfi sem ýta undir kynjajafnrétti og félagslegt réttlæti, í takt við Heimsmarkmiðin. Stefnan byggir á heildarsýn um samfélag þar sem:
- Umönnun er miðpunktur blómlegs, sjálfbærs og réttláts hagkerfis
- Litið er á umönnun sem almannagæði og sem viðurkennt og nauðsynlegt starf sem er mikilvægt fyrir félagslega og efnahagslega velferð
- Umönnun er viðurkennd sem grundvöllur jafnrar þátttöku og meðferðar í samfélaginu
- Umönnun er ekki söluvara, persónulegt val eða skylda ákveðinna fjölskyldumeðlima[II].
Án umhyggju og umönnunar myndu samfélög okkar og hagkerfi stöðvast
Umhyggja og umönnun (e. care) eru grundvallaratriði í átt að velferð og velmegun einstaklinga, samfélaga, hagkerfa og vistkerfa. Án þessa myndu samfélög okkar og hagkerfi stöðvast. Mikil áhersla er lögð á þetta í stefnunni og þá staðreynd að öll þurfum við umönnun á lífsleiðinni, sem þýðir að vel útfærð alhliða umönnunarkerfi eru forsenda fyrir því að allir einstaklingar, í öllum sínum fjölbreytileika, geti tekið jafnan þátt í samfélaginu og notið réttinda sinna[III]. Um leið gerir umhyggja fyrir umhverfinu fólki kleift að njóta lífsgæða án þess að skerða lífsgæði komandi kynslóða. Þrátt fyrir þessar staðreyndir halda takmarkandi félagsleg viðmið og staðalmyndir kynjanna áfram að setja konur í hlutverk umönnunaraðila og karla í hlutverk þeirra sem vinna fyrir tekjunum. Þetta festir í sessi kynjaskiptingu bæði í ólaunuðum- og launuðum umönnunarstörfum og ýtir undir vanmat samfélagsins á nauðsyn slíkra starfa. Þessi kynjaskipting er svo enn frekar studd af því hvað við flokkum sem „vinnu“ og „faglært“ vinnuafl, eins og það endurspeglast í ríkjandi hagfræðilíkönum[IV].
Umönnunarkerfin í núverandi mynd endurspegla djúpstæðan ójöfnuð
Félagslegt skipulag umönnunar í núverandi mynd endurspeglar djúpstæðan ójöfnuð þegar kemur að stöðu og valdi. Í stefnunni er sýnt fram á þetta og hvernig vinnuframlag kvenna og stúlkna sem tilheyra minnihlutahópum vegna þjóðernis og kynþáttar, farandkvenna og kvenna sem starfa í óformlegum aðstæðum, er oft misnotað innan þessa skipulags[V]. Þetta kemur svo fram bæði sem ástæða og afleiðing fátæktar og skipulagðs ójöfnuðar, sem síðan hefur áhrif á réttindi og velferð þeirra sem veita og þiggja umönnun[VI].
Vandamálið er ekki umönnunarstarfið sjálft, heldur hvernig launuð og ólaunuð umönnun er metin og skipulögð innan heimila, byggða, stofnana og samfélaga. Þetta kom sérstaklega skýrt fram á tímum Covid-19 heimsfaraldursins, sem leiddi í ljós að hve miklu leyti heimurinn og hagkerfi treysta á ólaunuð og láglauna umönnunarstörf sem unnin eru af konum[VII]. Því þó að mikið af markaðshagkerfinu hafi stöðvast þegar COVID-19 heimsfaraldurinn stóð sem hæst, gerði umönnunarhagkerfið það alls ekki[VIII].
Lykilþættirnir fimm
Í stefnunni eru meðal annars settar fram tillögur að fimm lykilþáttum sem eru undirstaðan í umbreytingu á umönnunarkerfum, óháð umfangi þeirra eða stærð. Þessi fimm atriði eru:
1. Mannréttindi (e. Human rights-based)
Þessi lykilþáttur leggur áherslu á að innan umönnunarkerfa verði að virða- og stuðla að reisn og sjálfræði umönnunaraðila, starfsfólks í umönnunarstörfum og þeirra sem þurfa á umönnun og stuðningi að halda, og að alþjóðlegir mannréttindasamningar og lög séu virt.
2. Ábyrgð ríkisins (e. State accountability)
Undir lykilþætti númer tvö er áhersla lögð á að ríki beri meginábyrgð á að virða, vernda og uppfylla mannréttindi eins og kveðið er á um í alþjóðlegum mannréttindalögum. Ríkið beri auk þess ábyrgð á að skilgreina gæði umönnunarþjónustu og hefur hlutverk sem megin fjármögnunaraðili hennar.
3. Almenningur (e. Universality)
Þessi lykilþáttur leggur áherslu á að almenningur fái allur aðgengi að vandaðri umönnunarþjónustu, óháð aldri, kyni, uppruna, stöðu og stað. Innviðir, regluverk og ávinningur ættu að ná til allra einstaklinga og sérstaka áherslu ætti að leggja á að ná til jaðarsettra hópa.
4. Umbreyting (e. Transformative)
Umönnunarkerfi ættu að stuðla að kynjajafnrétti og jafnræði og miða að því að takast á við vanmat á umönnunarstörfum og skipulagsbundinn ójöfnuð. Um það snýst lykilþáttur númer fjögur. Umbreytingin á umönnunarkerfum ætti að hafa jákvæða útkomu fyrir alla aðila þar sem áhersla er lögð á að styðja við sjálfræði, sjálfstæði og reisn þjónustuþega.
5. Engin skilin eftir (e. Leaving no one behind)
Hér er áhersla lögð á að engin séu skilin eftir og að umbreytingin á umönnunarkerfum verði að hvetja á virkan og kerfisbundinn hátt til jafnræðis og jafnréttis kynjanna innan heimilanna, á vinnustöðum og í samfélaginu. Horfa verður sérstaklega til kvenna, barna, ungmenna, eldra fólks, fatlaðs fólks, LGBTQIA+ einstaklinga, innflytjenda og annarra minnihlutahópa, sem í flestum tilfellum bera ábyrgð á- eða þarfnast umönnunar, og þeirra aðstæðna og þarfa. Til að skilja engin eftir þarf að bera kennsl á hver eru útilokuð eða mismunað í samfélaginu, hvernig og hvers vegna, sem og hver verða fyrir margvíslegri mismunun. Það á við um öll stig samfélagsins, í lögum, stefnum og starfsháttum.
Mikilvægi samstarfs, þekkingar og tækni
Stofnanir Sameinuðu þjóðanna gegna stóru hlutverki þegar kemur að því að umbreyta umönnunarkerfum og eru hlutverk þeirra tilgreind í stefnunni. Áhersla verður lögð á að gera umönnun hátt undir höfði í dagskrá Allsherjarþings SÞ, funda og annarra viðburða á vettvangi SÞ. Þá skiptir árangursrík samhæfing milli stofnananna sköpum fyrir samfellda og árangursríka framkvæmd stefnunnar.
Sameinuðu þjóðirnar leggja ríka áherslu á samstarf á öllum sviðum, bæði á alþjóðavísu og innan ríkja, og samvinnu allra hagaðila við framkvæmd stefnunnar, svo sem SÞ, aðildarríkja, stofnana, fyrirtækja og almennings. Áhersla er lögð á mikilvægi nýsköpunar, þekkingar, rannsókna og tækni við að koma stefnunni í framkvæmd.
.
.
.
.
